...

Dzieje pewnych zabawek

by muzeum-zabawek-i-zabawy-museum-of-toys-and-play

on

Report

Category:

Design

Download: 0

Comment: 0

4,914

views

Comments

Description

Fragmenty jubieluszowego albumu wydanego z okazji 30-lecia istnienia Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Album podzielony jest na częśc historyczną, prezentującą zawiłe losy muzeum oraz część albumową, prezentującą najciekawsze zabawki w zbiorach muzeum.
Download Dzieje pewnych zabawek

Transcript

  • 1. Muzeum Zabawek i Zabawy
  • 2. Dzieje pewnych zabawek The History of Some Toys
  • 3. Dzieje pewnych zabawek The History of Some Toys Kielce, grudzień 2009
  • 4. Album jubileuszowy wydany z okazji 30-lecia Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach Redakcja Agnieszka Kozłowska-PiastaAutorzy tekstów dr Jolanta PodsiadłoMuzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach, dawne Muzeum Zabawkarstwa, istnieje 30 lat. Album Aneta BąkTłumaczenie Dzieje pewnych zabawek to próba uporządkowania historii tej unikatowej placówki. Anna Myśliwiec Magdalena MorycZ perspektywy tych kilkudziesięciu lat to ludzie w muzeum wydają się być najważniejsi. To Ryszard Zięziooni zmagali się z trudnościami, osiągali to, co niemożliwe: tworzyli muzeum, przygotowywaliFotografie Opracowanie eksponatów Zbiory Muzeum Narodowego w Kielcach wystawy, opisywali eksponaty, organizowali imprezy, pracowali nad wydawnictwami. Dzięki Aneta Bąk – AB Archiwum Muzeum Narodowego w Kielcach ich wizjom i ciężkiej pracy, muzeum, mimo niesprzyjających okoliczności, trwało, rozwijało się Magdalena Górecka – MG Zbiory specjalne Biblioteki Uniwersytetui zmieniało. A nie było łatwo: początki, dalsze dość burzliwe losy, kilka przeprowadzek i zmian Katarzyna Hodurek-Kiek – KHJana Kochanowskiego w Kielcachinstytucji nadzorujących, brak stałej siedziby aż do roku 2006. Nam jest teraz już prościej. Stylowy Paulina Kosmala – PK Archiwum Muzeum Zabawek i Zabawygmach, zabytkowy budynek hal targowych mieści zbiory muzeum, wystawy, eksponaty. Pozwala Marcin Gawliński – GMw Kielcach Agnieszka Kozłowska-Piasta – AKArchiwum Państwowe w Kielcach na większy rozmach działań i planów. Patrycja Dereniewicz – PDZbiory prywatne Henryka Białczyńskiego Nie ludzie są jednak głównymi bohaterami tego wydawnictwa. Chcemy pokazać nasze zbiory, Przemysław Krystian – KP i Ryszarda Zięzio mozolnie i z rozmysłem powiększane. Niektóre zabawki musieliśmy kupić, niektóre dostawaliśmyAgencja Reklamowo-Wydawniczaw prezencie, o niektóre musieliśmy walczyć. Mają wyjątkową wartość historyczną, etnograficzną, KorektaArkadiusz Grzegorczyk a czasami sentymentalną. Nie chcemy wyróżniać żadnej z nich, lubimy i podziwiamy je wszystkie. Dorota GrzegorczykMamy nadzieję, że spodobają się także czytelnikom.ISBN 978-83-928895-0-2 Pracownicy Muzeum Zabawek i Zabawy*Wydawca: Muzeum Zabawek i Zabawy 25-367 Kielce pl. Wolności 2 www.muzeumzabawek.eu The Museum of Toys and Play in Kielce, the former Toy Museum, has existed for 30 years. Thepicture album entitled The History of Some Toys is an attempt to organize the history of this unique Dobór materiałów archiwalnych Anna Myśliwiec institution. Agnieszka Kozłowska-Piasta Looking back on the museum history several years later, these are people that appear to bethe most important in the museum. These are people who grappled with difficulties and achieved Wybór zabawekall that that seemed to be impossible, that is, they formed the museum, prepared the exhibitions, Magdalena Górecka, Aneta Bąk, Katarzyna Hodurek-Kiek, Paulina Kosmaladescribed the exhibits, organized the events, worked on publications. Despite unfavourable Design circumstances, yet thanks to these people’s ideas and hard work, the museum lasted, has been Monika Cybulskadeveloping and changing. Still, it was not an easy task as the beginnings were quite tumultuous: Agnieszka Kozłowska-Piasta some moves and changes of the institutions that supervised the museum work, lack of thepermanent seat until 2006. It is much easier for us right now. The stylish edifice, historic building Projekt, skład i drukof the former covered market houses the museum collections, exhibitions, exhibits. It allows for Agencja Reklamowo-Wydawnicza Arkadiusz Grzegorczyk www.grzeg.com.pl activities and the accomplishment of plans on a grand scale. Projekt graficzny: Grażyna DziubińskaYet these are not people who are the main characters of this publication. We want to show Montaż elektroniczny: Bożena Rociekour collections which have been arduously and deliberately extended. Some of them we had tobuy, the others we received as a gift, and yet for the others we had to fight. They are of uniquehistorical ethnographical and sometimes sentimental worth. We do not want to favour any ofthese toys. We like and admire all of them. We hope that our readers will like them as well. Dobroczyńcy The workers of the Museum of Toys and Play* Urząd Miasta Kielce PGNiG – Gazownia KieleckaAntykwariat Naukowy im. A. Metzgera* Aneta Bąk, Marta Bieniek, Monika Cybulska, Patrycja Dereniewicz, Marcin Gawliński, MagdalenaGórecka, Katarzyna Hodurek-Kiek, Lesław Kielin, Paulina Kosmala, Agnieszka Kozłowska-Piasta,Edyta Kraska, Przemysław Krystian, Jerzy Kuzka, Anna Myśliwiec, Magdalena Pak, JolantaPodsiadło, Piotr Reliszka5
  • 5. Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Introductiondr Jolanta Podsiadło Od zabawek do muzeum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 From Toys to the MuseumAneta Bąk, Anna Myśliwiec Dzieje pewnego muzeum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 The History of a Certain MuseumRyszard Zięzio Moje tragikomiczne życie wśród zabawek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 My Tragicomic Life Among ToysAneta Bąk Dzieje pewnych zabawek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 The History of Some ToysWzorcownia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 WzorcowniaOd narodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 From the PublicSąsiedzki dar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Neighbourly GiftZabawki z biwaku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Toys from the CampPowiew Zachodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 A Hint from the WestW muzeum od niedawna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 In the Museum for a Short TimeZ pól, łąk i wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 From Fields, Meadows and VillagesBibliografia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Bibliography . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 7
  • 6. Aneta Bąk Kilkanaście tysięcy zabawek w zbiorach Muzeum Zabawek i Zabawy usystematyzowano w trzech działach. Zbiór zabawek historycznych zawiera eksponaty najcenniejsze, XVIII i XIX-wieczne m.in. XVIII-wieczną lalkę woskową (najstarszy eksponat w zbiorach muzeum), chodzącą lal- kę tekturową z XIX w., lalki biskwitowe i porcelanowe, gry, klocki i mebelki pamiętające czasy prababci, garbate misie wypchane trocinami o długich łapkach. W zbiorach jest też duży dziecięcy wózek z międzywojnia na metalowych kołach bez amortyzatorów, z pięknym, wiklinowym koszem. Dział zabawki współczesnej obejmuje wyroby nie istniejących już w większości polskich spółdzielni zabawkarskich, zakładów produkcyjnych przemysłu terenowego, rzemieślni- ków, działających obecnie firm polskich i zagranicznych. Najmłodszy zbiór to zabawki etnograficzne ze wszystkich ośrod- ków zabawkarstwa ludowego w Polsce. Kolekcję zapoczątkował I Konkurs na Zabawkę Ludową, zor- 1 ganizowany w muzeum w roku 1995. Wzięło w nim udział kilkudziesięciu zabawkarzy z różnych regionów, Aneta Bąk2 A dozen or so thousands of toys in the collection of the Muse- um of Toys and Play are systematized in three sections. The collection of historical toys contains the most valuable exhibits, among others, the 18th and the 19th century showpieces (the 18th century wax doll, the oldest exhibit), a walking cardbo- ard doll from the 19th century, biscuit and china dolls, games, blocks and pieces of furniture which remember the times of a great-grandmother, teddy bears stuffed with sawdust with long limbs and humps on the top of their backs. In the col- lection, there is also a big baby’s pram of the interwar period with a beautiful wicker basket on a metal wheeled frame without shock absorbers. The section of a modern toy includes the items by the toy cooperatives, the majority of which no longer exist, pro- duction plants of local industry, craftsmen, currently ope- rating Polish and international companies.375
  • 7. 5Nasze „zabawowe” eksponaty są często wypożyczane przez inne muzea. Od roku 19816były prezentowane na kilkudziesięciu wystawach w różnych instytucjach w kraju, min.:Technika w zabawkach w Muzeum w Rawiczu i w Białej Podlaskiej, Magia lalki w MuzeumOkręgowym w Toruniu, Lalka i jej dom w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego w War-szawie, Zabawka ludowa w BWA w Zamościu i Orawskim Parku Etnograficznym w Zu-brzycy Górnej, Technika i modele w Muzeum Rybołówstwa Morskiego w Świnoujściu,Tajemnice św. Mikołaja w Muzeum Narodowym w Gdańsku i Muzeum Zagłębia w Będzi-nie, Gry, zabawy i zabawki od pradziejów do współczesności w Muzeum Śląska Opolskiegow Opolu, Proszę państwa oto miś w Nadbałtyckim Centrum Kultury w Gdańsku, Zabawkiludowe w Galerii Foksal w Warszawie, Ośrodki zabawkarstwa ludowego w Polsce, ekspo-nowana na Targach Poznańskich w 2004 r., W świecie żaglowców w Miejskim Muzeum Za-bawek w Karpaczu, W ogrodach dzieciństwa w Muzeum Przyrody i Techniki w Staracho-4wicach, Ośrodki zabawkarstwa ludowego w Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, Tra la la lamiś i lala – zaczarowany świat zabawek, Urok dawnej zabawki w Muzeum Zamek Górkóww Szamotułach. Zabawki wyjeżdżają także za granicę. W ramach współpracy miast partnerskich Mu-zeum Zabawkarstwa pokazało w roku 1998 w niemieckim mieście Gotha reprezen-większość prac po konkursie została w muzeum. Z biegiem lat zbiór zabawek ludowychtatywną wystawę polskiej zabawki ludowej. Kieleckie zabawki pojawiły się równieżrozszerzono o eksponaty zagraniczne: czeskie, węgierskie, słowackie, ukraińskie, rosyj- w 2001 w Twardoszynie na Słowacji, w tym samym roku kilka ludowych karuzelekskie, chorwackie, portugalskie. reprezentowało Polskę na międzynarodowej wystawie zabawek ludowych w SintraMuzeum ma także ciekawe kolekcje: unikatową na skalę europejską kolekcję żabToy Muzeum w Portugalii. Wystawa z naszego muzeum trzykrotnie gościła na Wę-(ok. 4 tys. egzemplarzy), przekazaną muzeum przez państwa Ewę i Stanisława Rusieckich grzech (w 2002 r. – w pałacu Zichy Palota w Gyõr, w 2004, 2007 r. – w Muzeum Kunyz Londynu, kolekcję kilkuset szopek z całego świata podarowaną przez Martina i Teresę Domokos w Tacie). W przyszłym roku planowana jest wystawa zabawek w MuzeumBickel ze Szwajcarii czy kolekcję żaglowców Rafała Polaka.Etnograficznym w Zagrzebiu.7The ethnographic toys from all centres of folk toy making in Poland constitute the youn-The Charm of the Old Toy ingest collection. The collection was initiated by the First Contest for a Folk Toy (I Konkursthe Górków Castle Museumna Zabawkę Ludową), organized in the museum in 1995. A several dozen of toy makersin Szamotuły.from different regions took part in the contest, most of the works were left in the Muse- The toys also go abroad. Asum. Over the course of the years the collection of toys was extended to foreign exhibits, a part of cooperation be-8namely: Czech, Hungarian, Slovak, Ukrainian, Russian, Croatian, Portuguese. tween partnership cities,The Museum also has the interesting collections: the unique on an European scale col- the Toy Museum handedlection of frogs (about 4 thousand of specimens), donated to the Museum by Ewa andover the representativeStanisław Rusiecki from London, the collection of several hundred nativity scenes fromexhibition of a folk toy tothe whole world donated by Martin and Teresa Bickel from Switzerland or the collectionthe German city of Gothaof sailing ships by Rafał Polak.in 1998. The Kielce toys alsoOur toy exhibits are often lent to other museums. Since 1981 they have been presented appeared in Twardoszynon several dozen of exhibitions in different institutions in the country, among others: The in Slovakia in 2001, in theTechnique in Toys in the Museum in Rawicz and Biała Podlaska, The Magic of a Doll in To-same year several folk mer-ruń Regional Museum, A Doll and its House in the Institute of Industrial Design in Warsaw,ry-go-rounds representedA Folk Toy in the Zamość Gallery (BWA) and in the Orava Ethnographic Park Museum in Poland on the international exhibition of folk toys in Sintra Toy Museum in Portugal.Zubrzyca Górna, Technique and Models in the Museum of Sea Fishery in Świnoujście, The The exhibition from our museum was held three times in Hungary (in 2002 in ZichySecrets of St Nicolas in the National Museum in Gdańsk and in the Museum of Zagłębia in Palota Palace in Gyõr, in 2004, 2007 in Kuny Domokos County Museum in Tata). NextBędzin, Games, Plays and Toys from the Prehistory to the Present Time in the Museum of theyear the exhibition of toys is planned to be organized in the Ethnographic MuseumOpolian Silesia, Ladies and Gentleman, here comes the Teddy Bear in the Baltic Sea Culturein Zagrzeb.Centre in Gdańsk, Folk Toys in Foksal Gallery in Warsaw, The Centres of Folk Toy Making inThe toys beckon film-makers, the authors of TV programmes and theatre directorsPoland on display during the Poznań Fair in 2004, In the World of Sailing Ships in the City alluringly. In 1986 the toys from the museum played in as many as two films. InMuseum of Toys in Karpacz, In the Gardens of a Childhood in the Museum of Nature andthe Australian, Chinese and Polish television series Spellbinder: Land of the DragonTechnology in Starachowice, The Centres of Folk Toy Making in the National Museum ofLord which deals with the sibling living in parallel universes as much as 50 exhibitsAgriculture in Szreniawa, Tra la la la a Teddy Bear and a Doll – the Enchanted World of Toys. were used in the film set. In Children’s Room directed by Aleksander Czekanowski 76 77
  • 8. Zabawki kuszą także filmowców, autorów programów telewizyjnych i reżyserów sztuk te-atralnych. W 1986 roku zabawki z muzeum grały aż w dwóch filmach. W australijsko-chiń-sko-polskim serialu W krainie władcy smoków o rodzeństwie przebywającym w dwóchrównoległych światach, do scenografii wykorzystano aż 50 historycznych eksponatów.1. Zabawki na kółkach z kieleckiej spółdzielni Gromada, prezentowane na wystawie Wesoła Gromada (2006-2008). Fot. Monika Cybulska. The wheeled toys from Gromada the Kielce Toy Cooperative, presented onW Pokoju dziecinnym w reżyserii Aleksandra Czekanowskiego z Kazimierzem Kaczorem,display entitled Merry Gromada (2006-2008). The photo by Monika Cybulska.Danutą Szaflarską i Zygmuntem Hübnerem – kilkanaście innych. Jeden z filmów z cykluNiezwykłe muzea opowiada o kieleckiej placówce (1994), zaś w roku 1996 sale muzeal-ne stały się planem dla programu Kawa czy herbata poświęconego zabawkom. Zabawkiwypożyczali także autorzy współczesnych programów telewizyjnych m.in. Europa da się2. Misie w swoim wiklinowym domku na wystawie Misie w lesie (2009). Fot. Monika Cybulska. Teddy bears in their wicker house on display entitled Teddy Bears in the Forestlubić (2008). Muzealny bączek kręci się także w spektaklu Trzy siostry Antoniego Czecho- (2009). The photo by Monika Cybulska.wa w reżyserii Nataszy Parry i Krystyny Jandy w teatrze Polonia w Warszawie. Oto dzieje pewnych zabawek. Przyjrzyjmy się najcenniejszym z nich...3. Guwernantka – celuloidowa lalka przy biurku retro na wystawie Pobawmy się w szkołę (2007-2009). Fot. Monika Cybulska. The Governess – a celluloid doll at the retro secretaire on display entitled Let’s Play at Being at School (2007-2009). The photo by Monika Cybulska.4. Wystawa Zabawka ludowa w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie (1996). Fot. autor nieznany. The display entitled The Folk Toy exhibited in the Institute of Industrial Design in Warsaw (1996). The author of the photo is unknown.5. Wystawa Zabawka wczoraj i dziś w Zabrzu (1985). Fot. Ryszard Zięzio. The display in Zabrze entitled Toy – Yesterday and Today (1985). The photo by Ryszard Zięzio.6. Prośba o przedłużenie wypożyczenia bąka do spektaklu Trzy siostry w warszawskim Teatrze Polonia. Pismo podpisane osobiście przez Krystynę Jandę (2009). The request for lending the spinning top to Three sisters, the performance in the Polonia Theatre in Warsaw. The letter signed personally by Krystyna Janda (2009).7. Dyrektor Ryszard Zięzio podczas programu Kawa czy herbata (1996).9 Na zdjęciu także prowadząca program Monika Luft. Fot. Mariusz Kosela. The director Ryszard Zięzio during the programme Tea or coffee (1996).with Kazimierz Kaczor, Danuta Szaflarska and Zygmunt Hübner – a dozen or so others.There is also the programme’s host Monika Luft on the photo. The photo byOne of the films from a sequel Amazing museums tells about the Kielce institution (1994),Mariusz Kosela.whereas in 1996 the museum halls became the set for the programme Tea or coffee dedi-cated to toys. Toys were lent to the authors of the contemporary TV programmes, amongothers, Europe is likeable (2008). The museum spinning top also turns in Three sisters, theplay by Anton Chekhov directed by Natasha Parry and Krystyna Janda in the Polonia8. Prośba producentów filmu Pokój dziecinny o wypożyczenie historycznych zabawek. Archiwum Muzeum Zabawek i Zabawy. The request of the film producers of Children’s Room for lending them theTheatre in Warsaw. historical toys. The Archive of the Museum of Toys and Play. Here is the history of some toys. Let’s have a look at the most valuable ones...9. Dzieci przyglądają się lalkom podróżującym koleją na wystawie Lalki świata – strojnisie, ikony, fetysze (2008). Fot. Mariusz Kosela. Children are watching the dolls that are travelling by train on display entitled Dolls of the World: the Dressy Figures, Icons, Fetishes (2008). The photo by Mariusz Kosela. 78 79
  • 9. wreszcie zabawki
  • 10. Zabawki pierw i ze spółdzie sze za lni zabbawki ahistory wkarskich, w Wzorcow czne kupowa zory zabawe nia ne do kToys fr om thzbioró wdrożonyc and the toy c w muz h do p e first ooper eum. roduk historicatives,cjial toysmode boughls of tot for thys imp e mus lem eum’s ented to pro collectductio ions. n
  • 11. Kot w butachMZK/H/485wys. 23 cmSpółdzielnia Pracy PrzemysłuZabawkarskiego „Gromada” ,Kielce, 1950-1959 Maskotka z drewna i tkaniny produkowanaprzez kielecką spółdzielnię zabawkarskąw wersji limitowanej, współcześnie uzna-wana za perełkę kolekcjonerską. Ta niepo-zorna figurka stała się symbolem szczęściamałżeńskiego pewnej pary z Warszawy,a wiemy to dzięki zachowanej korespon-dencji Gromady ze swoimi klientami.Wybranka pana Krzysztofa z Warszawyw 2. połowie lat 50. XX w. marzyła o tym,aby dostać od ukochanego drewnianegokota. Niestety, nie można go było kupić –jedynie ozdabiał wystawę jednego z war-szawskich sklepów zabawkarskich. PanKrzysztof napisał list do Gromady z proś-bą o przysłanie kota. Spółdzielnia prośbęspełniła, a uradowana prezentem ukocha-na pana Krzysztofa przyjęła oświadczyny.Młoda para przysłała pracownikom Gro-mady zaproszenie na swój ślub. (MG)Puss in BootsMZK/H/485height: 23 cm„Gromada” Labour Cooperative of ToyIndustry, Kielce, 1950-1959A toy animal made from wood and fabricwas produced by the Kielce toy coopera- receiving a wooden cat from her beloved.tive in a limited edition. In our times it is Unfortunately, the cat was impossible toacknowledged to be a collector’s pearl. be bought – it only decorated one of theThis inconspicuous-looking figurine be- Warsaw shop windows. Krzysztof wrote acame a symbol of marital bliss of a certain letter to Gromada with a request to sendcouple from Warsaw, and we know thathim the cat. The cooperative answered po-thanks to the preserved correspondencesitively for the request and Krzysztof’s be-of Gromada with its clients.loved, overjoyed at the gift, accepted hisIn the second half of the 1950s Krzysztof’s proposal. The young couple sent Gromadachosen one from Warsaw dreamt about workers a wedding invitation. 8485
  • 12. Manitius’s Ladybird Biedronka Manitiusa. 87 at. Boletuse Billy-Goołek th. Matwik oro Błek. Koziołek Mato 86
  • 13. Koziołek MatołekTunezja, USA, czy Japonia. Gromada słu- Koziołek Matołek i Borowik są wzorami se- from folk designs, began to search for newracter toys: Jacek i Agatka, Little Orphanand some of the assortment and archive żyła swym branżowym doświadczeniemrii toczonych z drewna lalek, dostępnychsolutions. Next to wooden toys such as popMary, Snow White and the Seven Dwarfs,records found its place in the Toy Museum, MZK/WS/1674 innym spółdzielniom, wprowadzając jew wielu wersjach. Najpopularniejsze i do- guns or pushes & pulls, soft toys and dolls Matołek the Billy-Goat. The company dis-at present the Museum of Toys and Play. wys. 22 cmw tajniki sprzedaży krajowej, eksportowej,stępne w każdej Cepelii były lalki w stro-made of fabric and fur were started to be played its goods at national fairs and oftenMatołek the Billy-Goat and Boletus (Bo- zarządzania produkcją. Nic dziwnego, że jach ludowych. (MG) produced. For many years of its activity, the was awarded for its products. Recognizedrowik) are the designs of a series of dolls Borowik w gronie tak wybitnych działaczy, którzycooperative manufactured over 300 mo- as solid and attractive (thanks to a success- turned from wood, available in many ver- stali za sukcesami Gromady, w 1972 r.,dels of toys, among other things, woodenful advertisement and strong brand) the sions. The most popular and accessible in MZK/WS/1664 właśnie w Kielcach i w oparciu o tę spół- Matołek the Billy-Goatalphabet blocks, which had been producedGromada’s toys were exported to manyeach Cepelia (the central guild of folk arts wys. 21 cm Spółdzielnia Pracy Przemysłudzielnię postanowiono powołać Krajowy MZK/WS/1674 for almost 30 years, since 1960. The design countries, even so exotic and distant likeand crafts) were dolls in folk costumes. Zabawkarskiego „Gromada” ,Związek Spółdzielni Zabawkarskich. Sama height: 22 cm reached the company all the way from Ja-Nigeria, Tanzania, Libya, Tunisia, the US Kielce, 1980-1982 Gromada, jak większość spółdzielni zakoń- pan through the Coopexim export compa-or Japan. Gromada offered its trade expe- Biedronka Manitiusa czyła produkcję w latach 90. XX w., a część Boletus ny, and the Polish patent was worked outrience to other cooperatives, acquainting MZK/H/172/4 asortymentu oraz archiwaliów trafiło do by the talented designer, Marian Manecki. them with the tricks of domestic sales and Spółdzielnia Gromada w Kielcach powsta- MZK/WS/1664 wys. 4,5 cm, szer. 9,5 cm, dł. 7,8 cm zbiorów ówczesnego Muzeum Zabawkar- sales for export, production management. ła na długo przed powołaniem Krajowe- height: 21 cm Polska, 1920-1930 stwa, obecnie Muzeum Zabawek i Zabawy.Marketing and public relations were the It is no wonder then that having so many go Związku Spółdzielni Zabawkarskich, „Gromada” Labour Cooperative of Toy most important for Gromada. The toysoutstanding activists who were respon- bo już w 1939 r. jako Centrala Handlowa Industry, Kielce, 1980-1982 Biedronka, podobnie jak inne zwierzątka of this company were presented in radio sible for Gromada’s success, basing on this Przemysłu Ludowego i Chałupniczego, zaprojektowane przez Edwarda Manitiusa, programmes and appeared in a number ofcooperative, it was just in Kielce that the a nazwę Gromada uzyskała w 1948 roku. była opakowaniem na słodycze produko- The Gromada labour cooperative in Kiel- reportages in the local press. The coopera- decision was made to establish the Na- Jej działalność była bezpośrednio związa- wanym dla firmy Wedel, jednej z najstar- ce was established long before the Na-tive introduced onto the market new doll’stional Union of Toy Cooperatives in 1972. na z ludowymi tradycjami zabawkarskimiszych polskich fabryk czekolady. tional Union of Toy Cooperatives was setdesigns connected with the topical eve- Gromada itself like most of the coopera- na Kielecczyźnie. Twórcy związani ze spół-Manitius, absolwent warszawskiej Wyższej up. It was as early as in 1939 when it came ning programmes for children and cha- tives finished its production in the 1990s, dzielnią, czerpiąc początkowo inspiracjeSzkoły Handlowej był właścicielem fabryki into existence as the Head of Commercezabawek drewnianych. Poza opakowania- ze wzornictwa ludowego, zaczęli poszu-of Folk and Outwork Industry and it was kiwać nowych rozwiązań. Obok zabawekmi dla Wedla w zakładzie przy ul. Kępnej named Gromada in 1948. Its activity was w Warszawie produkował także wesołe kulki, drewnianych, takich jak pukawki czy kle-connected directly with folk toy traditions paki, zaczęto produkować maskotki i lalki ślimaki, samochodziki i tygrysy. W latach in Kielce regions. The artists connected50. był uznawany za autorytet w dziedzi- z tkaniny, futerka. Przez lata działalności with the cooperative, drawing inspiration ta spółdzielnia stworzyła ponad 300 wzo-nie produkcji zabawek drewnianych, opi- rów zabawek, m.in. drewniane klocki ABC,niował książki, podręczniki i publikacje które były produkowane przez prawie 30poświęcone tej tematyce. (KH) lat, od 1960 r. Wzór dotarł do przedsiębior- stwa za pośrednictwem firmy eksportowej Manitius’s Ladybird Coopexim aż z Japonii, a polski patentMZK/H/172/4 opracował uzdolniony konstruktor Marian height: 4.5 cm, width: 9.5 cm, Manecki.length: 7.8 cm Poland, 1920-1930 Gromada stawiała na marketing i public relations. O zabawkach z tego przedsię- Alike other animals designed by Edward biorstwa powstawały audycje radiowe, re-Manitius, a ladybird was the wrapping for portaże w prasie codziennej. Spółdzielnia the sweets produced for Wedel, one of the wprowadzała na rynek nowe wzory lalek oldest chocolate factory. związanych z aktualnymi dobranockamiManitius, the graduate of Warsaw School i postaciami z bajek: Jacka i Agatkę, Sierot- of Economics (SGH), was the owner of kę Marysię, Królewnę Śnieżkę i 7 krasno-the wooden toys’ factory. Apart from the ludków, Koziołka Matołka. Firma prezento- wrappings for Wedel, he also produced wała swoje artykuły na targach krajowychMerry Balls, snails, toy cars and tigers in i często zbierała laury za swoje wyroby.the company at Kępna Street. In the fifties Uznawane za solidne i atrakcyjne (dziękihe was an authority in the field of wooden udanej reklamie i wypracowanej marce) toys’ production, gave opinions on books, zabawki z Gromady, były eksportowanetextbooks and publications devoted to do wielu krajów, nawet tak egzotycznych this subject matter. i odległych jak Nigeria, Tanzania, Libia, 88 89
  • 14. o-być „k usiały różnymek m tacji e Cat a rynwi ni em n do akcep Związko -adze wiano abaw ekmu rz y hprow edstaKrajo we ek, ichp t. Ted wtypy zówKo z wki prz awek pr znego czy ść zabaw ch wzor oProtozaba py zabętr jakoanyodstkie ototy lu We wn sposó b towzanKot BarabaszwszyPrakcep rzeka sach PRL rdzone”.Hand no w ten Wiele za dukcji, ptwuoW cza ie zatwie Ministers Sprawdza rynkową. sowej pr G)MZK/WS/1660jn.: . amisy cjom, np karskich lano cenę afiły do m czątku. (M wys. 16 cmtu awa tro insty ielni Zab rtość, ust y lub nie samym pSpółdzielnia Pracy PrzemysłuSpółdz a fił az w otem tra twa już naZabawkarskiego „Gromada”,ść or prs datno ek, które Zabawka d tobe Kielce, 1971awzab w Muze um ey ha provald th r ap ó rkete o l zbiorg ma esented f e Nationa ys einWykonany z pluszu wiskozowego czarny s of To before b were pr de or th e value kot ma czerwone buty i kołnierzyk. Do- o toty pe l toys toysal Trand al otypes of of Intern fulness a y accepte r nd th d The Prolałączona metka opieczętowana przez Ko- of P rotblic n”. The p he Mini stry use ed. Maned ovethemisję Cen Prezydium Wojewódzkiej Rady Repu io,t ality, ablish hande Pe ople’s commiss r instance ay the qu e was est tion were Narodowej w Kielcach, na której zatwier-In th ved by a tions, fo In that w rket pric ss produc dzono detaliczną cenę za zabawkę w wy- roitu . aa “app rent inst peratives ll as the m in the m sokości 26 zł. (MG) ffeoeto di of Toy Co ssed, as w ere or n g.otn ewin Unio were ass hich later ry beginn b bas the Cat. Bara ysw veof to s of toys m at theasz nu desig Toy Museto t hebLisek SuLisek Sum m. Sum tharae re Young FTig ox Kot BMZK/WS/1695ek thwys. 8 cm Tygrys GratekSpółdzielnia Pracy Przemysłu Tygrys Gratek. GrateZabawkarskiego „Gromada”, MZK/WS/1677Kielce, 1972 wys. 12 cm, szer. 7 cm Spółdzielnia Pracy PrzemysłuLisek wykonany z drewna i zamszu z plu- Zabawkarskiego „Gromada”,szowym plastycznym ogonkiem na druci- Kielce, 1972ku. Głowa liska to kulka z mniejszą kulkąw środku – lisek grzechocze podczas po-Kot Tygrys wykonany z pluszu, oczka plastiko-ruszania. Zabawka ma trzy metki akcepta- MZK/WS/1658 we, język z filcu, plastyczny ogon. Brzuszekcyjne: Komisji Oceny Zabawki, Prezydiumwys. 12 cm, szer. 8 cm, dł. 11 cm (uszyty z materiału w kratkę) i główka pu-Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach Spółdzielnia Pracy Przemysłu ste w środku. Wzór wyrobu zatwierdzone-i Komisji Cen Urzędu Wojewódzkiego.Zabawkarskiego „Gromada”, go przez komisję przy Centralnym ZwiązkuUstalono cenę detaliczną na 25 zł. (MG)Kielce, 1972 Spółdzielczości Pracy. Wzorzec był załącz- nikiem do zezwolenia produkcji. (MG) Wykonany z pluszu wiskozowego, wy-Sum the Young Foxpchany watą. Kot ma plastyczny ogon Gratek the Tiger MZK/WS/1695z drucikiem w środku. Zaakceptowanaheight: 8 cm cena detaliczna: 27 zł 50 groszy. (MG) MZK/WS/1677 height: 12 cm, width: 7 cm Barabbas the Cat „Gromada” Labour Cooperative of Toy „Gromada” Labour Cooperative of Toy MZK/WS/1660Industry, Kielce, 1972 The Cat Industry, Kielce, 1972height: 16 cm MZK/WS/1658 „Gromada” Labour Cooperative of ToyThe fox with a plastic tail that is set on a wire is height: 12 cm, width: 8 cm, The tiger is made from plush, he has gotIndustry, Kielce, 1971 made of wood and suede. A ball with a smal-length: 11 cm plastic eyes, a felt tongue, and a plastic tail. ler ball inside is the head of the young fox „Gromada” Labour Cooperative of Toy Its tummy is made of checked fabric and Made of viscose plush, the black cat has got – the fox rattles while being moved. The toy Industry, Kielce, 1972 its head is empty inside. The design of the red boots and a collar. An attached label is has got three labels approved by the Com- product was approved by the commissionimpressed with a stamp of the Price Com- mittee of Toys’ Assessment, the Presidium of Made out of viscose plush, stuffed with from the Central Union of Labour Coope- mittee of the Presidium of the Provincial Na-the Provincial National Council in Kielce andcotton wool. The cat has got a plastic tail rative. The model was enclosed to the per-tional Council in Kielce. The retail price of 26 the Committee for Prices of the Governor’s with a wire inside. The approved retail pri- mit for production. zlotys for a toy is approved on the label. Office. The retail price was 25 zlotys.ce was 27 zlotys 50 gr. 90 91
  • 15. - rajo 197 9 n a k alo-70-lem met ił c m ie, 19eda owa, jeźdz um tik Samochody Startherefore, it comes as no surprise that toy later – plastic remote controls. The vehicles . 28 karskm lasód nem 5p , dł rnyoch manufacturers made a decision to produceproduced by the Częstochowa Toy Making cm abaw reb eria p . Sam ołączo ałał na t 12sMZK/WS/1361, wys. 14 cm,toy Stars. The Museum of Toys and Play hasPlants had a characteristic in those times0,5 Zony aros amii pdzi ,Fia WS/102, szer. 1 akłady 2nię po rozłożeniu drabiny 71 cm,odz ku. K opon lniczk . Pilot ekład 46,gr ro in its collections one of the biggest set ofnumber plate, namely CZZ 4046.K/eZaiyde wód i prz F-40 a- szer. 12,5 cm, dł. 34 cmm MZ . 9,5 c owskipn 1ym plastic toys in the country: cars branded as 125 w 197 umow łcie m prze ziczki yjną S , że sMZK/WS/1712/1, wys. 16 cm, szer. 12 cm, swy stochfiat niu z g kszta ącym 2 gu strac ującąthe Stars. The vehicles have various trailers:Milicjantka ny dł. 31,5 cm C zęwa Pozna , koła i w , kryj ny w ę reje suger bo- there are firetrucks with ladders, oil tanks, tero uw mo ic iOso wie MZK/WS/1077, wys. 16 cm, szer. 12 cm, MZK/WS/2822lni e s ach w ochod piloto znure posaż a tabl 6-76 .cement mixers, as well as ordinary truck ve- 5 dów stawys. 19,5 cmZda h targ e sam emu wym s ył wy Fiat m ch 19 wickim ocho a pod iązy- dł. 31 cm hicles. Vehicles were made with attention z B ch. cwy wnętr stikow gumo R12). ni lata atoam1n bowZabawkarska Spółdzielnia PracySpółdzielnia Pracy Przemysłu la em ( 3zed ały w wie k ryce S a 199 cja o GM)lto detail: they had lights, indicators, bum-Zabawkarskiego „Gromada” , we ki p d,5 Vł pr zyw dzt Fabrwc icen 00. ( da „Synteza”,pers, and, first of all, the Star’s logo. All toyo ędzi moch aską 4 kręt kó owią ojewó o w 29 cze oku. L O 15 me etal Bydgoszcz, 1970-1989Kielce, 1960-1969łb n r S er cars were made in the Synteza Bydgoszcz z sa rię p jące s kie o o w w kowa 67 do 1965 lub Filv , m stic e wia bat żlii, ja wan du 9 tz 1 ia25pm 9a s ody pla ub-toy cooperative.o tym tropro ada F O18 c 97 th b e wi tic th he ery rFabryka Samochodów Ciężarowych w Sta- In 1979 vehicles produced in Synteza tookDrewniane lalki w stroju milicyjnym – wzórum dną z arejes 125p listop firmą się FS : 2 0-1th 97ed plas s to by t batt ofrachowicach powstała w 1948 roku. Produ-z serii toczonych lal z Gromady – nie cie-zgo hód z Fiata od 28 łoską t stałng , 1ard ank ar ltrn spart in the toy exhibition organized by theszyły się zainteresowaniem kupujących.oc ego aniu j z wm kiFia , le ntsm laaw got tha he c 5-vo e tu gree tkowała lekkie i średnie samochody ciężaro-Institute of Industrial Design on the occa-se r jn e otemc P5 p s dt .th it a thawe, popularne stary, do końca lat 90. Polskie Aby pozbyć się zalegającego towaru, spół- Pol h na Ż ency ku. P.5 12 ha ve ith a 4 d sion of the International Children’s Year. yc y lic 3 ro 10 king iat 1. It r mo d w n on able and gests dzielnia zainteresowała tym konkretnym5p 2 idth:y Maciężarówki cieszyły się dużą popularnością, w ow 198e F 97 ca nke l ra en 46 ug and12 102 m, w Towzorem Komendę Główną Milicji Obywa-um a dof th in 1 he x li tro ich F-40 It s67 dównic dziwnego, że producenci zabawek Radiowózł tel ń o. T bo on h S 6.9Fia K/WS 9.5 c chow wa / a ,1 oy zdecydowali się na produkcję małych sta-telskiej. I tak niechciane przez klientów mi-od zna tyres oap te c ion w late: 197 28 och pan eMZK/WS/1019m Po r s mo iss r p nd er am om , thrów. Muzeum Zabawek i Zabawy posiadalicjantki, zakupione przez Komendę Głów- t: od lle in be of a re mmb SMZ igh ęsteave yka lian 198 c3 wys. 10,5 cm, szer. 10,5 cm, dł. 28 cmną i komendy wojewódzkie MO, stały sięe Cz h e tro airs rub pe The rans umb 956 . n fNo abr Ita inw swych zbiorach jedną z większych kolek- ith sha ide. nd t a n n 1 ince en (F at nt Częstochowskie Zakłady Zabawkar-prezentami dla wzorowych kierowców. Po Th-co al cji plastikowych zabawek – samochodów a dio ation els w the ins ns a got twee rov twe les e Fi memarki Star w kraju. Auta mają różne nacze-skie, 1970-1979 przeprowadzonej akcji na drogach, MO od- e r n he l in ire oas e e P be ic th ee Th the r, w ntro e w butt iat h ed b wic red r Veh ith agr py: są wozy strażackie z drabinami, cysternyznaczyła prezesa Gromady za przyczynienie at erio e co th th two he F s us Kato actu oto nt w ense 00. do przewozu oleju, betoniarki, a także zwy- Fiat 125 p z oznakowaniem „Milicja”, wyko-się do podnoszenia kultury na jezdni, a cha- int ot e wi ad ls. T late d in anuf of M me e lic O 15 kłe samochody ciężarowe. Samochody wy-nany z tworzywa sztucznego i metalu. Ra-łupniczce produkującej ten konkretny wzór rem r lin . It h hee er p tere s m ory gree f th e FSkonywano z wielką dbałością o szczegóły:diowóz prawie stuprocentowo odzwiercied-lalek wręczono nagrodę pieniężną w wyso-be 12) nt w umb egis p wa Fact se a on o r th lał wozy milicyjne: ma świecącego „koguta”, kości 1000 zł. (MG) (3R e fro e n as r 125 he icen nati 5p o miały doczepiane światła, migacze, zderza- th th th le w Fiat by T r a l rmi O 12 ki, a przede wszystkim logo samochodówreflektory, napisy na nadwoziu, a nawetwi ehic lish 991 nde e te e FSStar. Wszystkie wykonano w bydgoskiej namalowany układ rur, tłoków i silnika na Policewomana v e Po 9, 1 h) u er th s th spółdzielni zabawkarskiej Synteza.spodzie. Montowano w nich również napędTh ne 2 wyc . Aft ed ana tylne lub przednie koła, w późniejszychMZK/WS/2822 Ju obo 965 and W 1979 r. auta produkowane w Syntezieheight: 19.5 cmOs m 1 s br brały udział w wystawie zabawek zorgani-latach – plastikowe piloty. Samochody pro-„Gromada” Labour Cooperative of Toyfro t wazowanej przez Instytut Wzornictwa Prze- dukowane przez Częstochowskie Zakłady Fiamysłowego w Warszawie z okazji Między-Zabawkarskie miały w tych latach charakte-Industry, Kielce, 1960-1969narodowego Roku Dziecka. (AB) rystyczną rejestrację CZZ 4046. (MG)Wooden dolls in police costumes – modelfrom a series turned in Gromada – theyStarRadio Car did not enjoy popularity among buyers.MZK/WS/1361,MZK/WS/1019 In order to get rid of the goods that filledheight: 14 cm, with the ladder unfolded:height: 10.5 cm, width: 10.5 cm,the shelves, the cooperative made the He-71 cm, width: 12.5 cm, length: 34 cmlength: 28 cm adquarters of Citizens’ Militia interested inMZK/WS/1712/1, height: 16 cm, The Częstochowa Toy Making Plants,that particular model. As a result, unwan-width: 12 cm, length: 31.5 cm 1970-1979 ted by clients policewomen were boughtMZK/WS/1077, height: 16 cm, by the Headquarters and provincial head-width: 12 cm, length: 31 cm The Fiat 125p, with “the Militia” sign made quarters of Citizens’ Militia and became the„Synteza” Toy Labour Cooperative, of plastic and metal. The radio car reflected gifts for model drivers. After the campaignBydgoszcz, 1970-1989the militia vehicles almost in one hundredon roads, the Citizens’ Militia decoratedper cent: it had a glowing roof light, head-the president of Gromada for contributionto dissemination of road manners, and the 5p The Truck Factory in Starachowice was es- lights, notices on the bodywork, and evenFiat 125p. Fiat 12tablished in 1948. It manufactured light andmedium trucks, popular Stars, till the end ofthe painted engine, pistons, and systemof pipes at the bottom. They also had theoutwork maker who produced this particu-lar model was awarded with a prize in mo-the 1990s. Polish trucks enjoyed popularity,front-wheel or rear-wheel drive installed,ney of 1000 zlotys. 92 93
  • 16. 94 Samochody Star. StararoC adi óz. Row R adir R adiowóz. Radio Ca Radiow R óz. R adio C a r adio wóz . Radi Caroa Milicjan Policewoman Policewoman Policewoman icjantka Mil 95Mil tk icjantka
  • 17. Drużyna piłkarska MZK/WS/1427 wys. 38 cm Krakowska Spółdzielnia Chemiczno- Zabawkarska „Pomoc”, 1970-1979Projektantem lalek-piłkarzy był krakow- ski rzeźbiarz Bronisław Chromy. Drużyna miała przedstawiać Orły Górskiego, czyli polską kadrę narodową piłkarzy, mistrzów olimpijskich z Monachium z 1972 roku i zdobywców 3. miejsca na mistrzostwach świata w Niemczech w 1974 roku. Po wpro- wadzeniu ich na rynek przedstawiciele Polskiego Związku Piłki Nożnej zamówili w wytwórni od razu 500 sztuk na potrzeby promocji polskiej kadry piłkarskiej. Lalki wykonane z polichlorku winylu stały się obowiązkowym prezentem dla piłkarskich drużyn – przeciwników reprezentacji Pol- ski podczas spotkań międzynarodowych. (MG)Football Team MZK/WS/1427 height: 38 cm „Pomoc” Cracow Toy and Chemical Cooperative, 1970-1979Bronisław Chromy, a Cracow sculptor, was the designer of the dolls-footballers. The team was to present Górski’s Wizards (Orły Górskiego), that is, the Poland natio- nal football team, the Olympic Champion in 1972 in Munich and the winners of the 3rd place in the 1974 World Cup held in Germany. After being introduced onto the market, the representatives of the Polish Football Union (Polski Związek Piłki Noż- nej) ordered from the manufacturer right away 500 dolls for promotion of the Po- lish football team. Dolls made of polyvinyl chloride became the required gift for foot- ball teams – the opponents of the Polish team during international matches. Druż yna p iłkarska. Football Team 9697
  • 18. Zwierzątka na hulajnogach Pluszowy miś jest nieco starszy od po-Hulajnogaprzednich zabawek. Ma metalowe koła,MZK/WS/1339, MZK/WS/1340, sygnaturę „Wabis Gliwice”, na kierownicyMZK/WS/1621MZK/WS/1168 hulajnogi. W nowszych modelach poja-wys. 67 cm, dł. 43 cmwys. 14 cm – 15,5 cm, dł. 13 cm – 13,5 cm wiały się plastikowe koła, brakowało takżePolska, 1970-1979Spółdzielnia Pracy „Wabis”, nazwy producenta. (AB, AK)Gliwice, 1950-1979Drewnianą hulajnogę zrobił tato dla swojej córkiSmall Animals on Scooters Kasi, używając resztek drewna i najprostszych na-Pluszowe zwierzątka: piesek, małpka i miś rzędzi: noża, piłki oraz młotka. Właścicielka samo-na metalowych hulajnogach. WszystkieMZK/WS/1339, MZK/WS/1340, dzielnie ozdobiła hulajnogę malując na kierownicytrzymają łapkami kierownicę, stojąc naMZK/WS/1168 kolorowy obrazek, przyklejając znaczki pocztowespecjalnych metalowych pedałach. Po na- height: 14 cm – 15.5 cm,i wycinki z gazet. Zanim zabawka trafiła do zbiorówkręceniu pojazdu blaszka ze zwierzątkiemlength: 13 cm – 13.5 cm muzeum, mała Kasia zdążyła przejechać na niej po-podnosi się i opada. Jednoślady poruszają „Wabis” Labour Cooperative, nad 100 km. (MG)się do przodu po nakręceniu ich kluczy- Gliwice, 1950-1979kiem. ScooterSmall plush animals: a toy dog, a littlemonkey and a teddy bear on metal scoo-MZK/WS/1621ters. All animals are holding the handle- height: 67 cm, length: 43 cmbars with their paws and are standing onPoland, 1970-1979the special metal pedals. After winding upthe vehicle, the flat piece of metal with the The wooden scooter was made by a father for hisanimal on it is rising and going down. Two- daughter Kasia. He used the rest of wood and simplewheeled vehicles move forwards after be-tools such as a knife, a small saw and a hammer. Theing wound up with a key.owner decorated the scooter on her own, paintingThe plush teddy bear is a little bit oldera colourful picture on the handlebar, and stickingthan the rest of the animals. He has gotstamps and paper scraps on it. Before the toy wasmetal wheels, a „Wabis Gliwice” signature given to the museum collections, Kasia managed toon the scooter’s handlebar. In newer mo-ride this scooter over 100 km.dels the plastic wheels appeared, but theylacked the producer’s name.otersals on Scoo ter a. Sco img lajnoh. Small AnHulajnogacka na huZwierząt 9899
  • 19. Lalka z biskwitową głową MZK/H/1 wys. 73 cm Niemcy, 1890-1910Pierwszy eksponat w zbiorach muzeum, wpisany do księgi wpływu Muzeum Za- bawkarstwa z numerem 1. Lalka podarowana została przez panią Łucję Tymiń- ską z Wąbrzeźna. Biskwitowa głowa, oczy ze szkła, ząbki z porcelany. Tułów lalki wykonany z masy papierowej. Głowa lalki wykonana z biskwitu, czyli wstępnie spieczonej masy ceramicznej. Spiekanie prowadzi się w temperaturze niższej niż wypalanie ostateczne. Ma znacznie niższą wytrzymałość mechaniczną i trwałość niż ceramika po ostatecznym wypaleniu. Biskwit można szkliwić. Włosy lalki do- robiono z włóczki w późniejszym okresie. Lalka ubrana w sukienkę i kapelusik w stylu XIX-wiecznym. (AB, PK) Doll with a Biscuit Head MZK/H/1 height: 73 cm Germany, 1890-1910The first exhibit in the museum collections, which entered the inventory book of the Toy Museum with number one. The doll was donated by Łucja Tymińska from Wąbrzeźno. The doll’s head is made of bisque, eyes are made of glass and her teeth – of porcelain. The trunk of the doll is made of papier-mâché. The doll’s head is made of bisque, that is, initially baked ceramic mass. Initial baking is conducted in a lower temperature than the final baking. It has considerably lower mechanical strength and permanence than ce- ramics after being fired. Bisque might be glazed. The doll’s hair was made of wool in later time. The doll is wearing a dress and a hat in the 19th century style. 100101
  • 20. Celuloidowe laleczkiSłynna bajka o Rumcajsie, jego żonie Hance oraz synku Cypisku, mieszka- MZK/WS/662-664, MZK/WS/913, jących w Ržacholeckim Lesie, zosta- MZK/WS/1192, MZK/WS/1227, ła wyprodukowana w Czechosłowacji MZK/WS/1233-1234, w latach 70. Przygody szewca, który MZK/WS/1236-1237, MZK/WS/1314 został rozbójnikiem i wojował z Księ- wys. 6,5 cm – 9,5 cmciem Panem, arystokratą z miasta, na Polska, 1970-1979 dobre zagościła w polskiej telewizji w porze dobranocki. Autorem wize- Figurki wykonane z celuloidu, pomalo- runku Rumcajsa był czeski malarz Ra- wane kolorowymi farbami. W czasachdek Pilař. (MG) PRL wzornictwo zabawkarskie opierało się często na dwóch bezpiecznych tema-Celluloid Dolls tach: słynne bajki telewizyjne i kultura ludowa. W zbiorach muzeum znalazły sięMZK/WS/662-664, MZK/WS/913, zatem zarówno celuloidowe postaci z kul-MZK/WS/1192, MZK/WS/1227, towych obecnie filmów animowanych,MZK/WS/1233-1234, jak i kolorowi przedstawiciele z różnychMZK/WS/1236-1237, MZK/WS/1314 regionów Polski: para łowicka, Kaszub. Ze height: 6.5 cm – 9.5 cm względu na niewielkie rozmiary niektóre Poland, 1970-1979 lalki – wzbogacone o nieduże uszko – były przypinkami do breloczków.The figurines made of celluloid, pain- ted colourfully. In the People’s Repub- lic of Poland the toy design was often.................................................. based on two safe topics, namely: fa- .. .....................mous TV stories and folk culture. The- ....... ............refore, in the museum collections we ..... ............ ............have celluloid figures from cult at that..... ..............time animated films, as well as colour- ... s.... ............. ful representatives of various regions . .............. Doll in Poland: a Łowicz couple, Kashubian................................Because of the small size, some dollsloid.................. – enriched in a small loop – were atta-.............i. Cellu.................................................................................... ched to charms. The famous tale about Rumcajs, his Celuloidowe laleczk wife Hanka and their son Cypisek who lived in the Ržacholecki Wood was pro- duced in Czechoslovakia in the 1970s. The adventures of a shoemaker who became a robber and fought with Sir Duke (Książę Pan), an aristocrat of the town, appeared in Polish TV for good at the time for bed-time stories. Radek Pilař, the Czech painter, was the author of the Rumcajs image. 102 103
  • 21. Klocki MZK/H/11 wymiary opakowania: szer. 18 cm, wys. 5 cm, dł. 25,4 cm firma Richter, Niemcy, 1910Klocki to jedna z najpopularniejszych i najstarszych dziecięcych zabawek. Ce- ramiczne znano już w Mezopotamii. Do dziecinnych pokoików na stałe trafiły na przełomie XVIII i XIX w., kiedy to niemie- cki pedagog zaprojektował komplet brył z kamienia, które od jego nazwiska nazwa- no cegiełkami Tillicha. Potem pojawiły się klocki niemieckiej firmy Richter i francu- skie Metamorfozy, czyli zabawy genetyczne – trzy serie klocków wymyślone przez an- tykwariusza z Francji, Allizeau. Klocki na zdjęciu to oryginalny zestaw firmy Richter. Na wieczku logo firmy i ciekawa ilustracja prezentująca rodzinę układającą klocki. Na odwrocie pudełka wykaz elementów. Oryginalnie w pudełku znajdowało się 54 kamienne klocki, w tym Klocki. 17 różnych kształtów. (MG) Toy Bloc ks Toy Blocks MZK/H/11 box size: width: 18 cm, height: 5 cm, length: 25.4 cm Richter Company, Germany, 1910Klocki Gnom Gnom the Blocks Toy blocks is one of the most popular andMZK/H/171 MZK/H/171 the oldest children’s game. Ceramic blocks wymiary opakowania: wys. 4,5 cm,box size: height: 4.5 cm, width: 36 cm, were known as early as in Mesopotamia. szer. 36 cm, dł. 30,5 cmlength: 30.5 cm They were to be found permanently in Polska, 1920-1929 Poland, 1920-1929 children’s rooms at the turn of the 18th and the 19th centuries, when a German teacherNa zamówienie firmy Gnom znakomity ar-To order by the Gnom Company, the out- designed a set of blocks made from stone chitekt Stanisław Noakowski, zaprojekto-standing architect Stanisław Noakowski de- which were named after him Tillich’s blocks. wał klocki o 13 różnych kształtach, umiesz- signed blocks of 13 various shapes placed in Then there appeared blocks by the Richterczone w drewnianym pudełku. Dzieci mo-a wooden box. Children could make out of German company as well as three series ofgły z nich ułożyć grobowiec rzymski, koś- them, for instance: a Roman tomb, a Gothic blocks, that is, the French Metamorphosis, ciół gotycki, ale i zakopiańską kapliczkę.church, as well as a Zakopane chapel. Woo- that is, genetic plays created by Allizeau, theDrewniane klocki były opatrzone broszurąden blocks were provided with a brochure antiquary from France. z obszernym komentarzem wyjaśniają- with an in-depth commentary which expla- The blocks on the photo are the origi- Klocki cym najważniejsze cechy poszczególnychined the most important features of indivi- nal set of Richter. On the top there is the company’s logo and the interesting illu- Gnom. stylów architektonicznych. W latach 1922-1923 wyprodukowano tylko 15 tys. zesta-dual architectural style. Between 1922 and1923 only 15 thousand of the Gnom blocks stration which presents a family playing Gnom twów klocków Gnom. Jeden z nich trafił dosets were produced. One of these sets washe Bloc with the blocks. On the reverse of the box, ks muzeum w pudełku oklejonym papierem given to the museum in a box wrapped in there is a list of all elements. Originally, ino geometrycznym wzorze. (MG)paper of a geometrical pattern. the box there were 54 stone blocks, inclu- ding 17 various shapes. 104105
  • 22. Mały wózek Shirley Temple One of the manufacturers in Kalisz who MZK /WS/1280 MZK/H/15 produced celluloid goods, Adam Szrajer, wys. 15,2 cm, szer. 7,6 cm, dł. 17,5 cmheight: 35.5 cmdecided to introduce onto the marketKalisz, 1930-1939a new model of a doll, which he saw on the Wykonany z cienkiej blachy w kolorze czer-West. Before the Second World War, Polish wonym głęboki wózek dla lalek. WózeczekThe first Shirlejka doll was produced in the children from wealthier homes could buy ma składaną budkę obszytą wzorzystąUS in the late 1930s. A small, sweet actress a signed („A.S.K.”) Polish copy of Shirlejka tkaniną, blaszane, ruchome koła i gumowe with curly hair Shirley Temple – the proto-– a small doll, carefully made and resem- opony. (AB)type of the mass-produced dolls – was thebling the star of the American cinema. Thechild prodigy of Hollywood. She played inmass-production of a Polish fake was stop- Small Pram a great number of films, appeared on po- ped by the war. The owner emigrated tosters and postcards. Her angelic face wasthe US, and after the war in the factory in....................................................... MZK /WS/1280Kalisz, at that time state-owned, the pro-one of the first icons of pop culture. It is height: 15.2 cm, width: 7.6 cm, duction of dolls of this type ceased.no wonder then that her fame reached Po- length: 17.5 cmland as well. Made from thin metal sheet a deep doll’s pram in red. The pram has got a fold- ing hood trimmed with patterned fabric, moveable metal wheels and rubber tyres.Shirley Temple MZK/H/15 wys. 35,5 cm Kalisz, 1930-1939 ................. Pierwsza lalka shirlejka wyprodukowana została w USA w późnych latach trzydzie- stych. Mała, rozkoszna aktorka z kręcony- ............. mi włoskami Shirley Temple – pierwowzór masowo produkowanych laleczek – była cudownym dzieckiem Hollywood. Grała........... w ogromnej ilości filmów, pojawiała się na plakatach i pocztówkach. Jej anielska .. twarz była jedną z pierwszych ikon pop- ......... kultury. Nie dziwi więc fakt, że jej sława........ dotarła również do Polski. Jeden z kaliskich fabrykantów zajmujących ....... się produkcją wyrobów celuloidowych, Adam Szrajer postanowił wprowadzić na. ..... rynek nowy wzór lalki, podpatrzony na Zachodzie. Tuż przed II wojną światową polskie dzieci z zamożniejszych domów mogły zakupić sygnowaną („A.S.K.”) pol- ską kopię shirlejki – niedużą lalkę, staran- nie wykonaną i przypominającą gwiazdę amerykańskiego kina. Masową produkcję polskiej podróbki amerykańskiej zabawki Ma wstrzymała wojna. Właściciel wyemigro-ły w wał do USA, a po wojnie w kaliskiej fabry-ózek ce, wtedy już przejętej przez państwo, za- . Smple przestano produkcji tego typu lalek. (MG) all PramTe mrley. ShieShirley Templ106107
  • 23. 109 ...... ........................ .................................. ................................ . x Dolloskowa. Wa..... Lalka w .. . ...................oll aDt of . Buse lalki Popiersi108
  • 24. Lalka woskowa poses because she has her hands folded in Bust of a Doll a gesture of a prayer. MZK/H/53Parallel with wooden dolls, dolls made of MZK/H/139 wys. 17,5 cmwax were produced in the 17th and 18thheight: 10 cm Niemcy, XVIII w.century most frequently in craftsman’sGermany, the 19th century plants in Munich. Originally, these were Lalka w renesansowym stroju mieszczań-the dolls which were used for religious Made of mixed mass coated with wax. skim ubrana w dwudzielną suknię, z krót-purposes, only later they became the fi-It resembles a head of a china doll by ap- ką kolorową pelerynką na ramionach, gurines that decorated the interiors. Inpearance. It has got natural fair hair tied in zwaną w niemieckiej modzie goller. Rene-their production craftsmen used beeswax a bun and decorated with a fabric rose as sansową fryzurę tworzą okalające twarzmixed together with pigment and animalwell as glass blue eyes. Dolls with such he- dwa wałeczki z włosów, uformowane fat, which resulted in a colour similar toads were manufactured in Germany and w kształcie serca i uzupełnione czepkiem. human skin. Making such a type of dolls France in the 1870s. Z tyłu głowy lalki widać kok typu vespaio was dangerous: a craftsman working with Cast in moulds, wax busts produced after (fryzura wymyślona około roku 1525). Po-hot wax was in danger of burn or poiso- 1840 were replaced by cheaper in terms stać w całości odlana z wosku. Prawdopo-ning himself, yet a high plasticity of theof production busts only coated with wax. dobnie lalka służyła do celów religijnych,material enabled to form shapes. There is Moulds were empty inside which made it bo ma ręce złożone w geście modlitwy. a poor number of whole dolls cast in waxpossible to set glass eyes and hair. A trunk Lalki z wosku produkowano w XVII i XVIIIpreserved, and their producers rarely sig-to such dolls was made of fabric. One of wieku, równolegle z lalkami drewnianymi,ned their products. the most famous manufacturer of wax najczęściej w zakładach rzemieślniczych busts was the German craftsman Charles w Monachium. Pierwotnie były to lalki,Popiersie lalki Motschmann. Up to about 1890, when które służyły do celów religijnych, dopie-biscuit dolls began to come onto in the ro potem stały się figurkami zdobiący-MZK/H/139 market, there were also English manufactu- mi wnętrza. Do ich wyrobu rzemieślnicywys. 10 cmrers included among the foremost produ- używali wosku pszczelego mieszanego Niemcy, XIX w.cers of doll’s busts. z pigmentem i tłuszczem zwierzęcym, co dawało kolor podobny do ludzkiej skóry. Wykonane z masy mieszanej powlekanej Wykonywanie tego typu lalek było zaję-na wierzchu woskiem. Wyglądem przypo- ciem niebezpiecznym: praca z gorącymmina głowę lalki porcelanowej. Ma jasne, woskiem groziła oparzeniem, bądź za-naturalne włosy spięte w kok i przystrojo- truciem, ale duża plastyczność materiałune z boku różą z tkaniny oraz szklane nie- umożliwiała formowanie kształtów. Lalek bieskie oczy. Lalki z takimi głowami produ- w całości odlanych z wosku zachowało siękowano w latach 70. XIX w. w Niemczech bardzo niewiele, a ich producenci rzadkoi Francji. znakowali swoje wyroby. (AB, KH)Odlewane w formach woskowe popiersia produkowane od 1840 roku zostały zastą- Wax Dollpione przez tańsze w produkcji popiersia tylko powlekane woskiem. Formy były MZK/H/53puste w środku, co umożliwiało wprawia- height: 17.5 cm nie szklanych oczu i włosów. Korpus do Germany, the 18th century takich lalek wykonywany był z tkaniny. Jednym z najsłynniejszych producentów A doll in a Renaissance bourgeois co- popiersi woskowych był niemiecki rze- stume dressed in a two-part dress, with mieślnik Charles Motschmann. W czo- a short colourful cape on her shoulders,łówce producentów znajdowali się także called goller in German fashion. Two foldsangielscy wytwórcy do około 1890 r., gdy of hair that fringe her face, formed in na rynku zaczęły pojawiać się lalki biskwi- a shape of heart and complemented withtowe. (KH) a cap, make a Renaissance hairstyle. At the back of a doll’s head, a bun is seen of ve- spaio type (the hairstyle invented in about 1525). The whole figurine cast in wax. The doll was probably used for religious pur- 110
  • Fly UP