...

PROCES RZYMSKI PRYWATNY

by kinga-halasa

on

Report

Category:

Documents

Download: 3

Comment: 0

146

views

Comments

Description

Download PROCES RZYMSKI PRYWATNY

Transcript

PROCES RZYMSKI PRYWATNY ZAGADNIENIA OGÓLNE Prawo procesowa a prawo materialne actio – skarga czy też powództwo wnoszone przez powoda w celu realizacji przysługującego mu prawa podmiotowego Powód w procesie formułkowym tylko wtedy mógł realizowad swoje prawo, jeśli pretor udzielił mu odpowiedniej actio. Historyczny rozwój procesu rzymskiego W najdawniejszych czasach rzymskich jedynym sposobem realizacji praw prywatnych była tzw. pomoc własna. Pomoc własna spełniała rolę pozytywną, ale niosła z sobą niebezpieczeostwo anarchii, stanowiąc zagrożenie ładu społecznego. Gdy wzrosło znaczenie organizacji paostwowej, władza zaczęła ograniczad pomoc własną – wykształcenie się procesu sądowego, w którym obywatel rzymski mógł dochodzid swych roszczeo. Najstarszym sposobem dochodzenia roszczeo jest – sądownictwo zwyczajne – ordo iudiciorum privatorum. W rozwoju historycznym przechodziło ono przez dwa stadia: 1) proces legisakcyjny (znany już w ustawie XII tablic) 2) proces formułkowy – lex Aebutia 130 r. p.n.e. udostępniła ten proces Dualizm systemów postępowania sądowego utrzymał się do 17 r. p.n.e. – uchwalenie leg es Iuliae iudiciariae (zniesienie procesu legisakcyjnego). W okresie pryncypatu obok procesu formułkowego pojawił się proces kognicyjny – postępowanie nadzwyczajne; zastąpiło proces formułkowy w okresie dominatu. Organizacja sądownictwa i dwufazowość postępowania w procesie zwyczajnym Dwufazowośd postępowania: 1) in iure – faza pierwsza – odbywała się przed przedstawicielem władzy paostwowej; 2) apud iudicem – faza druga – toczyła się przed mianowanym sędzią prywatnym. Po upadku monarchii osobą, w której gestii znajdował się wymiar sprawiedliwości, czyli iurisdictio, był konsul. Po roku 367 p.n.e. władza ta przeszła w ręce pretora. Oprócz czuwania nad przebiegiem procesu w jego pierwszej fazie (instruowanie procesu), pretor udzielał również ochrony pozaprocesowej, a także należał do niego nadzór nad sprawowanie opieki. Spory wynikłe na tle transakcji targowych instruował edyl kurulny. Druga faza postępowania, w której następowało rozstrzygnięcie procesu toczyła się przeważnie przed sędzią jednostkowym – zwanym iudex, w niektórych przypadkach arbiter. Był on wybierany zgodnie przez strony procesowe, spośród osób wskazanych przez pretora, później spośród nieposzlakowanych i dojrzałych obywateli rzysmich.   iudicium legitimum – gdy proces toczył się między obywatelami rzymskimi, przed sędziom jednostkowym i w mieście Rzym (albo w jego okręgu) iudicium Imperio continens – gdy brak mu było jednego z trzech powyższych znamion. Sądy kolegialne: - spory dla perygrynów rozstrzygali rekuperatorzy (3-5 os.) - sądy decemwiralne (10 os.) - rozstrzygały spory o wolnośd - sądy centumwiralne (105 os.) – spory o spadki Strony i ich zastępcy procesowi Powód – strona, która zmierza do urzeczywistnienia swego prawa podmiotowego (actor) Pozwany – strona od której powód domaga się określonego zachowania (reus) W procesie legisakcyjnym strony musiały występowad osobiście, zastępstwa były niedopuszczalne. W procesie formułkowym w obu fazach postępowania strony mogły posługiwad się zastępcami. kognitor – (cognitor) zastępca ustanowiony w sposób uroczysty i w obecności przeciwnika procesowego prokurator – (procurator) zastępca ustanowiony w sposób nieformalny, a także pod nieobecnośd strony przeciwnej. oratores (advocati, patroni) – mówcy sądowi, którzy nie zastępowali strony przed sądem, lecz pełnili rolę rzecznika bądź doradcy, wygłaszali mowy sądowe Zdolność sądowa, zdolność procesowa i legitymacja procesowa zdolność sądowa – (legisactio) powodowi przysługuje prawo dochodzenia roszczeo na drodze procesu wobec pozwanego, przeciw któremu zapaśd może wyrok zasądzający; przysługiwała obywatelom rzymskim. zdolność procesowa – zdolnośd do przedsiębrania czynności, które w procesie wywołują określony skutek prawny (np. uznanie przez pozwanego roszczeo powoda); zdolnośd ta łączy się ze zdolnością do czynności prawnych. legitymacja procesowa – możliwośd wystąpienia w danym, ściśle określonym procesie w roli powoda bądź w roli pozwanego. POSTĘPOWANIE ZWYCZAJOWE Ordo iudiciorum privatorum Proces legisakcyjny Proces legisakcyjny – najstarszy proces prywatny; jego nazwa pochodzi stąd, iż postępowanie toczyło się wyłącznie na podstawie ustawy (legis actio). Miał on wąski zakres zastosowania, ponieważ można było w nim dochodzid tylko takich praw, które przewidywała ustawa. Postępowanie w obu fazach toczyło się ustnie, a w fazie pierwszej (in iure) strony musiały wygłaszad ściśle przewidziane formuły. Skrajny formalizm tego prawa polegał na tym, że popełnienie błędu przy wypowiadaniu formuły powodowało przegranie procesu przez stronę, która pomyłkę popełniła. Proces ten był kosztowny. legis actio Sacramento – najczęściej wykorzystywana w rozstrzyganiu sporów, ponieważ miała charakter ogólny; służyła zarówno dochodzeniu praw związanych z władztwem powoda nad rzeczą lub osobą (legis actio Sacramento in rem), jak i roszczeo o charakterze zobowiązaniowym (legis actio Sacramento in personam). Nazwa od sacramentum – ustanawiana przez obie strony kwota pieniężna deponowana przez strony w świątyni, jako swego rodzaju zakład. Spór następnie przechodził do fazy apud iudicem, w której sędzia rozstrzygał czyje sacramentum jest słuszne. Przgrany tracił sacramentum na rzecz świątyni. Proces formułkowy 1.Geneza procesu formułkowego W okresie wielkiej ekspansji Rzymu na polu produkcji i wymiany towarowej, Rzymianie wchodzili w liczne stosunki handlowe z wieloma paostwami śródziemnomorskimi – jednak sporów na ich tle nie można było rozstrzygad w procesie legislacyjnym (dostępny wyłącznie dla obywateli). Powołany do rozstrzygania tych spraw pretor peregrinus udzielał pisemnych instrukcji, według jakich zasad w danej sprawie wyrokowad (instrukcja ta to właśnie formułka). Wzorując się na tym sposobie postępowania, pretor urbanus wprowadził go w celu rozstrzygania sporów o roszczenia, których nie chroniło postępowanie legisakcyjne. 130 r. p.n.e. – lex Aebutia – umożliwiła stosowanie procesu formułkowego we wszystkich sporach między obywatelami rzymskimi. 2. Postępowanie in iure (faza pierwsza postępowania)  postępowanie sądowe rozpoczynało się od prywatnego wezwania pozwanego przez powoda do stawienia się przed pretorem; wzywając pozwanego do sądu, powód powinien poinformowad go o rodzaju pretensji, a w obecności pretora powinien powtórzyd tę samą informację, wskazując na actio, z której chciałby skorzystad. pretor po wysłuchaniu stron mógł udzielid actio, o którą wnosił powód – datio actionis, albo też mógł odmówid udzielenia ochrony procesowej – denegatio actionis - (poprzez co mógł nie dopuścid do wdrożenia postępowania). confesio in iure – akt uznania przez pozwanego roszczeo powoda; koniec postępowania w fazie in iure; confessio zastępowało wyrok iusiurandum in iure – przysięga złożona w obecności pretora; pozwany przysięgał, że roszczenie nie istnieje i taka przysięga zastępowała wyrok oddalający powoda z jego żądaniem, powód natomiast przysięgał, że roszczenie istnieje, co równoznaczne było z wyrokiem zasądzającym.    3. Litis contestatio Rezultatem całokształtu czynności uczestników postępowania w pierwszej fazie było ustalenie formułki, którą pretor przekazywał powodowi. Uwieoczeniem tego postępowania było wręczenie przez powoda pozwanemu tej formułki i przyjęcie jej przez tego ostatniego. (wyraz aprobaty dla wymienionego w formułce sędziego oraz zasad, według których nastąpid miało rozstrzygnięcie sporu. Akt ten kooczył postępowanie in iure. 4. Budowa formułki procesowej formułka – (formula) stanowiła dla wymienionego na jej początku sędziego program działania w fazie apud iudicem, określając w sposób maksymalnie zwięzły warunki pod jakimi miał on zasądzid lub uwolnid pozwanego. Budowa formułki według Gaiusa: – części zwyczajne: ▪ Intentio – częśd formułki , w której powód zawarł treśd swego żądania. Żądanie powoda zawarte w intentio mogło byd albo ściśle określone ( intentio certa – powód narażał się na przegranie całego procesu, gdyby okazało się, iż żąda on od pozwanego np. więcej niż się należało ) albo bliżej nieokreślone ( intentio incerta). ▪ Demonstratio – otwierała formułki, w których roszczenie opierało się na fakcie; stanowiła zwięzły opis stanu faktycznego, bliższe określenie podstawy prawnej. ▪ Condemnatio – alternatywne upoważnienie sędziego do zasądzenia albo uwolnienia pozwanego; opiewała zawsze na określoną bądź nieokreśloną kwotę pieniężną; Powód, któremu zależało na odzyskaniu samej rzeczy, a nie kwoty mógł posłużyd się skargą arbitralną i zażądad umieszczenia w formułce klauzuli arbitralnej – jeżeli sędzia doszedł do przekonania, że rzecz należy się powodowi, pozwany był wzywany do zwrócenia tej rzeczy; jeżeli wezwanie to było nieskuteczne, powód szacował wartośd rzeczy, a sędzia zasądzał pozwanego na zapłacenie wskazanej kwoty. ▪ Adiudicatio – występowała w powództwach działowych i zawierała upoważnienie sędziego do zniesienia współwłasności przez podział rzeczy wspólnej, z możliwością dopłaty przy podziale fizycznym nierównym, a gdy rzecz była niepodzielna, przy przysądzeniu jej jednemu ze współwłaścicieli, z obowiązkiem spłaty równowartości pozostałych udziałów. części nadzwyczajne: ▪ Exceptio – częśd składowa formułki umiesznana w interesie pozwanego (paczaj punkt 5. :D) ▪ Praescriptio – umieszczana była w formułce na żądanie powoda domagającego się od pozwanego nie całości świadczenia, lecz jego części. (Miało to miejsce zwłaszcza wówczas, gdy świadczenie miało byd spełnione w ratach). – 5. Obrona pozwanego w procesie Proces mógł się toczyd tylko wtedy, gdy pozwany przynajmniej zaprzeczył twierdzeniom powoda (negacja) – uznanie/brak reakcji oznaczało zakooczenie procesu w fazie in iure. Negacja pozwanego nakładała na powoda obowiązek przeprowadzenia dowodu na prawdziwośd jego twierdzeo zawartych w intentio. Exceptio – zarzut procesowy. W exceptio pozwany nie zaprzeczał twierdzeniom powoda, lecz przeciwstawiał im inne okoliczności faktyczne lub odmienną podstawę prawną, które miały na celu zapobiec wyrokowi zasądzającemu. Jeżeli twierdzenia zwarte w exceptio okazały się prawdziwe, sędzia winien wydad wyrok oddalający żądania powoda. Przez exceptio rozumieli Rzymianie również same okoliczności faktycznie lub prawne, podnoszone w celu obrony przez pozwanego. exceptio doli – zarzut podstępu; posługiwał się nią pozwany albo wówczas, gdy powód uzyskał swe roszczenia podstępnie, albo wówczas, gdy zasądzenie go byłoby sprzeczne z dobrymi obyczajami. replicatio – twierdzenie powoda, unicestwiające skutki ekscepcji (oddalenie powoda z żądaniami). 6. Rodzaje actiones Actiones in rem i actiones in personam:  actiones in rem – powództwa rzeczowe, służące do ochrony praw podmiotowych bezwzględnych (praw rzeczowych). Były one skuteczne przeciwko komukolwiek, kto naruszał cudze prawo rzeczy; intentio formułki nie wymieniało nazwiska pozwanego, lecz zawierała stwierdzenie powoda, że sporna rzecz stanowi jego własnośd, albo że ma on w stosunku do niej inne prawo rzeczowe.  actiones in personam – powództwa osobowe; można je było wnieśd tylko przeciw oznaczonej osobie. Był nią dłużnik, z którym powód znajdował się w stosunku obligacyjnym, czyli zobowiązaniowym. Actio in personam wnoszona była również przy zobowiązaniach powstałych z zdarzeo prawnych, bądź też na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Actiones oparte na prawie pretorskim:  powództwa oparte na fakcie – dzięki nim pretor udzielał ochrony procesowej w sytuacjach, w których ius civile jej nie przewidywało. Uzależniał ją od stwierdzenia przez sędziego opisanego w formułce faktu.  powództwa oparte na fikcji – w których pretor fikcyjnie przyjmował jakiś element w rzeczywistości nie istniejący, a potrzebny niezbędnie dla danej actio i nakazywał sędziemu traktowad sprawę tak, jak gdyby fingowany element istniał rzeczywiście.  powództwo z przestawionymi podmiotami – stosowany wtedy, gdy kto inny był podmiotem prawa lub obowiązku, a kto inny robił lub przeciw komu innemu robiono z actio użytek. W intentio pretor wymieniał tych pierwszych, a w condemnatio tych ostatnich.   actio untilis – actio zmodyfikowana przez pretora na potrzebę określonego przypadku. actio directa – actio niezmodyfikowana Przy dochodzeniu roszczeo z tytułu przestępstwa:  actiones poenales – służyły do dochodzenia przez poszkodowanego pewnej kwoty tytułem kary prywatnej od sprawcy przestępstwa;  actiones persecutoriae – zmierzały do wyrównania szkody spowodowanej deliktem;  actiones mixtae – miały na celu uzyskanie zarówno odszkodowania, jak i ukarania sprawcy.   actiones perpetua – powództwa, które się nie przedawniały actiones temporales – takie powództwa, które można było wnosid w ciągu pewnego czasu.   actiones stricte iuris – powództwa ścisłego prawa, przy których sędzia musiał ściśle trzymad się poleceo zawartych w formułach, dotyczących zarówno stanu faktycznego, jak i dochodzonych roszczeo.] actiones bonae fidei – powództwa oparte na dobrej wierze; przy tego rodzaju powództwach intetio formułki umieszczano zwrot ‘ex fide bona’. Orzeczenie sędziego miało się opierad nie tylko na normach prawnych, lecz miało uwzględniad również zasady słuszności i dobrej wiary.  actiones arbitrariae – skargi arbitralne, z dodatkowym upoważnieniem dla sędziego. Klauzula ta uzależaniła zasądzenie pozwanego od tego, czy na wezwanie sędziego nie wyda on spornej rzeczy lub nie okaże jej dobrowolnie powodowi. Miała na celu ochronę interesów powoda, który zmierzał do odzyskania rzeczy albo do jej okazania. Czasami do ochrony jakiegoś uprawnienia prawo przewidywało dwa lub więcej powództw. Była to tzw. konkurencja powództwa. W taki przypadku powód miał możliwośd wyboru jednego z nich. 7. Postępowanie apud iudicem (faza druga postępowania) Postępowanie przed sędzią musiało zakooczyd się z upływem pewnego okresu od litis contestatio. Dla iudicium legitimum wynosił 18 miesięcy, dla iudicium impreio contines – sięgał kooca kadencji urzędnika jurysdykcyjnego instruującego dany proces.   zadaniem sędziego było ustalenie stanu faktycznego na podstawie dostarczonych przez strony dowodów i wydanie na tej podstawie wyroku stosownie do treści formułki. obowiązek przeprowadzenia dowodu obciążał tego, kto twierdzi, a nie tego, kto zaprzecza – powód udowadniał prawdziwośd intentio, pozwany zaś prawdziwośd exceptio; (środki dowodowe: świadkowie, dokumenty, opinie biegłych, oględziny) przeprowadzone dowody sędzia oceniał w sposób zupełnie nieskrępowany i wydawał wyrok; ogłaszał go ustnie, bez konieczności podawania uzasadnienia. wyrok był prawomocny od chwili ogłoszenia, tzn. proces nie mógł toczyd się jeszcze raz w tej samej sprawie.   Egzekucja Tytuł egzekucyjny dawał podstawę do wdrożenia egzekucji, jeśli pozwany w ciągu 30 dni nie zaspokoił pretensji powoda. W procesie legisakcyjnym celowi temu służyła legis actio per manus iniectionem. Powód w obecności pretora kładł na pozwanym rękę*, po czym przez 60 dni więził do w prywatnym więzieniu :D, wyprowadzając w dni targowe trzykrotnie przed oblicze pretora i ogłaszał jego zadłużenie. Jeżeli nikt dłużnika nie wykupił, wierzyciel mógł z nim robid co chciał (np. sprzedad, zabid :D). Tę zasadę znioła lex Poetelia (326r. p.n.e.), zakazując sprzedaży dłużnika w niewolę nieprzyjacielską bądź jego zabicia. Odtąd dłużnik musiał odpracowad swój dług u powoda. *rękę mogła odtrącid osoba trzecia (vindex), co prowadziło do nowego postępowania; jeżeli proces kooczył się ponownym zasądzeniem dłużnika – wyrok opiewał na podwójną wartośd kwoty. W procesie formułkowym egzekucję osobistą stosowano wyjątkowo. Zastąpiła ją egzekucja majątkowa uniwersalna. Wdrażano ją na podstawie odrębnego powództwa – actio iudicati. Do egzekucji majątkowej uniwersalnej dopuszczał na ogół tylko taki dłużnik, którego długi przewyższały aktywa majątkowe. W przeciwnym razie mógł on sam sprzedad częśd swego majątku, by zaspokoid pretensje wierzycieli. Działanie in fraudem creditorum – było to działanie dłużnika który, mając świadomośd swej niewypłacalności, w drodze czynności prawnych lub faktycznych zmniejszał swój majątek ze szkodą dla wierzyciela. Skargi paulioskie – miała na celu wydobycie od osób trzecich uzyskanych od dłużnika przysporzeo majątkowych. Czynności dłużnika miały tylko wówczas cechy fraudacyjne jeśli dłużnik był niewypłacalny i miał tego świadomośd, a w przypadku skierowania środka przeciwko osobie trzeciej, jeśli wiedziała ona, że dłużnik wyzbywa się majątku działając na szkodę wierzyciela. OCHRONA POZAPROCESOWA Środki ochrony pozaprocesowej 1) Restitutio in integrum – pozaprocesowy środek ochrony, którego udzielał pretor po zapoznaniu się z istotą sprawy, uznając za niebyły fakt, z którym prawo łączyło niekorzystne dla kogoś skutki prawne. (typowe podstawy uzasadniające restitutio: m.in. przymus, podstęp, błąd) 2) Interdictum – środek ochrony pozaprocesowej wydawany przez pretora lub namiestnika prowincji na żądanie jednej strony, zawierający nakaz pod adresem drugiej strony, aby coś uczyniła lub czegoś zaniechała. Celem interdyktu było natychmiastowe przeciwdziałanie stanowi rzeczy, który naruszał obowiązujący porządek prawny. Interdykty zmierzały do osiągnięcia trzech różnych celów: zmuszenie adresata do zwrotu czegoś, albo do okazania czegoś lub kogoś, albo do zaniechania czegoś. 3) Missio in possessionem – wprowadzenie jakiejś osoby zainteresowanej we władanie całym majątkiem drugiej osoby albo jego częścią. Przejęcie majątku następowało z upoważnienia pretora, udzielanego na podstawie przysługującego mu imperium. Missio było pozaprocesowym środkiem przymusu stosowanego wobec właściciela zajętego majątku, aby skłonid go do określonego zachowania się. 4) Stypulacje pretorskie – słowne i w określonej formie czynione przyrzeczenia stron, których treśd określił pretor. Służyły one do udzielenia stronie zabezpieczenia umożliwiającego realizację roszczenia na wypadek ewentualnej szkody, powstałej zarówno w toku procesu, jak i poza nim. POSTĘPOWANIE NADZWYCZAJNE Proces kognicyjny 1. Geneza procesu kognicyjnego W pierwszych wieka cesarstwa staremu trybowi rozstrzygania sporów zaczęto przeciwstawiad inny, nowy tok postępowania sądowego – cognitio extra ordinem. Cognitio to proces myślowy skierowany na ustalenie jakiegoś faktu i ocenę jego znaczenia z punktu widzenia prawa jako przesłanki do podjęcia decyzji; oznaczało ogół czynności oragnu sądowego od wszczęcia postępowania aż do wydania decyzji ostatecznej.  Genezy procesu kognicyjnego doszukiwad się można w niektórych postępowaniach o charakterze administracyjnym, stosowanych pod koniec republiki. W sprawach cywilnych przez proces kognicyjny rozstrzygane były sprawy, które nie mogły byd dochodzone w procesie formułkowym (roszczenie z tytułu wynagrodzenia czynności zleconej, z tytułu alimentów,     sprawy wymagające szybkiej interwencji sadowej, związane z opieka, dotyczące wolności bądź niewoli). Organy kompetentne do rozstrzygania sporów w procesie kognicyjnym – prefekci, konsulowie, pretorzy, urzędnicy niższego szczebla, nawet senat. Na prowincjach – spory między obywatelami rzymskimi rozstrzygane w trybie procesu formułkowego, zaś spory między nieobywatelami rozstrzygane były według nowego trybu postępowania. (Wzajemne oddziaływanie na siebie obu typów postępowania.) – Skutkiem tego zjawiska było delegowanie przez namiestnika sędziego do danej sprawy. Zanik postępowania w dwóch stadiach (wyjątek metropolie). 324 r. – konstytucja Konstancjusza i Konstanta – likwidacja procesu formułkowego 2. Organizacja sądownictwa W okresie dominatu wymiar sprawiedliwości zorganizowany jest hierarchicznie – wykonuje go aparat administracji paostwowej.    Na czele stoi cesarz (w jego imieniu wydawane są wyroki sądowe). Następni w hierarchii byli prefekci miejscy, którym podlegali niżsi urzędnicy. W prowincjach sąd sprawował praeses prowincji, albo jego zastępca. Każdy urzędnik mógł swe kompetencje w zakresie wymiaru sprawiedliwości przekazad osobie przeo powołanej – iudex pedaneus. W kwestiach wątpliwych sędzia mógł skorzystad z porady prawników – adsessores. 3. Wszczęcie i przebieg postępowania sądowego  litis denuntiatio – forma wezwania pozwanego do sądu; jest to pismo procesowe, w którym powód przedstawia zwięźle swoje roszczenia wobec pozwanego i wzywa go do stawienia się w określonym terminie w sądzie. libellus conventionis – pismo za pośrednictwem którego odbywało się wezwanie pozwanego do sądu (prawo justyniaoskie); w tym pozwie powód precyzuje zwięźle przedmiot swego żądania i jego podstawę prawną.  Procesowad się może każdy kto uważa, iż naruszone zostało jego prawo podmiotowe (nawet jeśli nie przysługuje mu actio). Actiones zachowały te same nazwy ale zmieniły nieco charakter – były one wyrazem wyłącznie roszczenia procesowego, przysługującemu określonemu powodowi.   powód przekazuje libellus urzędnikowi, a ten, po wstępnym zapoznaniu się z treścią, decyduje o przekazaniu odpisu tego pisma pozwanemu, za pośrednictwem urzędnika zwanego executor; podstawowym skutkiem wniesienia libellus conventionis jest zawisłośd sporu (litispedencja) – w tej samej sprawie nie może toczyd się między tymi samymi stronami postępowanie przed innym sądem, tak długo jak trwa zawisłośd tego sporu; pozwany w ciągu 10 dni od otrzymania pozwu, jeśli nie zaspokoi pretensji powoda, przyrzeka że zjawi się w sądzie i udziela pisemnej odpowiedzi na pozew – libellus contradictionis – w niej przedstawia zarzuty pod adresem roszczeo powoda; również doręczana executor. postępowanie przed sądem składa się z trzech części:  częśd wstępna (primordium litis) trwa do ustalenia litis contestatio,  częśd środkowa (medium) czyli postępowanie dowodowe,  częśd koocowa (sententia) czyli wydanie wyroku;   Strony staja przed sądem osobiście, albo zastępują je ich prokuratorzy. W procesie kognicyjnym wzrosła wyraźnie rola adwokata (rośnie wynagrodzenie za zlecenie).  jeśli pozwany nie uznał roszczeo powoda przed sądem, to powód przedstawiał ustnie fakty i przeprowadzał wywód prawny w celu uzasadnienia swojego żądania; przeciwnik jego tym wywodom ustnie się przeciwstawiał. następowało litis contestatio – zmiana charakteru: nie dzieliło już postępowania na dwie fazy, nie powoduje konsumpcji skargi wnoszonej przez powoda. exceptio nie jest już częścią formułki procesowej; zmierza każdorazowo do oddalenia powództwa, a nie powstrzymania powoda od wnoszenia skargi; mogło też prowadzid do częściowego tylko oddalenia roszczeo powoda.   4. Dowody Sąd (w porównaniu do procesu formułkowego) traci absolutnie pełną swobodę w ustalaniu wiarygodności, a zamiast zasady swobodnej oceny dowodów pojawia się legalizm dowodowy – ustawodawca, za pośrednictwem swoich aktów normatywnych ustala pewne dyrektywy, jakich winien się trzymad sędzia w procesie ustalania stanu faktycznego na podstawie przeprowadzonych dowodów. Wzmacnianie siły dowodów rzeczowych (tu najwyższe rangą są dokumenty urzędników paostwowych; także notariusze jeśli przysięgali) kosztem osobowych. Wzrasta rola notariatu – osoby prywatne, które zawodowo trudniły się sporządzaniem dokumentów na zlecenie osób prywatnych; redagowali dokumenty, pisma procesowe do cesarza i inne pisma; od Justyniana musieli mied urzędowe zezwolenie, a Dioklecjan uregulował ich wynagrodzenie. O sile dowodowej świadków decydowało przede wszystkim pochodzenie społeczne składającego zeznania. Domniemania – nakładają one na sędziego obowiązek wysuwania wniosku co do faktów trudnych albo niemożliwych do udowodnienia, jeśli strona udowodni inny fakt, z którym ten pierwszy pozostaje w związku. Postępowanie przed sądem było protokołowane. 5. Wyrok  po ocenie przeprowadzonych dowodów według kryteriów narzucanych przez konstytucje sędzia wydawał wyrok – formułował go na piśmie i ogłaszał publicznie; (w odróżnieniu od procesu formułkowego - wyrok mógł opiewad tylko na częściowe zasądzenie pozwanego, albo nawet zasądzid powoda). postępowanie zaoczne – mogło się toczyd pod nieobecnośd powoda lub pozwanego; sąd podejmował jedynie starania, by nieobecnego sprowadzid do sądu, jeżeli bez powodzenia – przeprowadzano normalne postępowanie sądowe. niestawienie się powoda przed litis contestatio zwalniało pozwanego z obowiązku brania udziału w postępowaniu (wyrok mógł byd korzystny dla nieobecnego powoda). nieobecnośd pozwanego w procesie również nie stanowiła przeszkody w wydaniu wyroku zaocznego, który mógł opiewad na korzyśd nieobecnego. w procesie justyniaoskim – obowiązek zasądzenia od strony przegrywającej na rzecz przeciwnika procesowego wydatków, jakie poniósł on związku z procesem;     6. Apelacja Ponieważ, dla odmiany od procesu formułkowego, w procesie kognicyjnym strony traciły wpływ na wybór sędziego, pozostawiono stronom możliwośd uruchomienia kontroli zgodności orzeczenia z obowiązującym prawem oraz prawidłowości samego postępowania - tę możliwośd dawała apelacja Celem apelacji jest ugodzenie w niesprawiedliwośd wyroku, która może byd rezultatem niewłaściwego zastosowania prawa, a nawet braku kwalifikacji sędziego wyrokującego.  strona uważająca się za pokrzywdzoną wyrokiem mogła odwoład się do urzędnika wyższej instancji, niż urzędnik wyrokujący w danej sprawie, domagając się ponownego rozpatrzenia sprawy. Mogła dokonad tego w odrębnym piśmie – libellus appellationis. strona przeciwna mogła odpowiedzied pisemnie, przedkładając libellus refutatorius, w którym zbijała zawarte w apelacji argumenty. sąd orzekający w instancji niższej, z chwilą złożenia apelacji był zobowiązany przekazad ją wraz z aktami sprawy do sądu nadrzędnego. sąd apelacyjny orzekał ponownie co do istoty sprawy; przeprowadzał ponownie dowody przedłożone przez strony, mógł ustalid odmienny stan faktyczny; uzasadniając apelację sąd wydawał nowy wyrok, który zastępował wyrok sądu niższej instancji; oddalając apelację czynił wyrok pierwszej instancji ostatecznym.     7. Egzekucja Distracio bonorum – sprzedaż pojedynczych przedmiotów dłużnika aż do zaspokojenia pretensji wierzyciela; jeżeli dłużnik był niewypłacalny, przedmiotem egzekucji był cały jego majątek; Znika ostatecznie egzekucja osobista, a więzienie za długi stosowane było wyłącznie jako środek mający ułatwid egzekucję majątkową. Powód mógł domagad się od sędziego, by z pomocą egzekutora wprowadzony został w posiadanie przysądzonej rzeczy. Pignus in causa iudicati captum – powód bierze w zastaw pewne przedmioty majątkowe pozwanego; jeśli mimo tego zastawu dłużnik nie wykonał postanowieo zawartych w wyroku, zastaw był sprzedawany w drodze licytacji – z kwoty uzyskanej zaspokajano pretensje wierzyciela, a nadwyżka zwracana była dłużnikowi. 8. Episcopalis audientia   konkurencyjny wymiar sprawiedliwości dokonywany przez biskupów, nie tylko w sprawach cywilnych, lecz także karnych strony dobrowolnie poddawały się temu orzecznictwu; początkowo wystarczała wola jednej ze stron – później obu. 9. Proces reskryptowy Odmiana procesu kognicyjnego. Proces w którym sędzia mający trudnośd w rozwikłaniu jakiegoś problemu prywatnego, mógł zwrócid się do cesarza z prośbą o rozstrzygnięcie wątpliwości. Cesarz dokonywał prawnej oceny sprawy, przesyłając osobom zainteresowanym odpowiedź. Sędzia związany był opinią prawną zawartą w reskrypcie.
Fly UP