...

Statki druk 05-06-2014

by ryszardtraczyk

on

Report

Category:

Environment

Download: 0

Comment: 0

430

views

Comments

Description

Rejs na Antarktykę
Download Statki druk 05-06-2014

Transcript

  • 1. Wspomnienia z antarktycznych ekspedycji Morskiego Instytutu Rybackiego z zapisków na kartkach kalendarza przedstawia Ryszard Traczyk Morskiego Instytutu RybackiegoMorskiego Instytutu Rybackiego statki_04-06-2014_korekta5.indd 1 05.06.2014 12:59
  • 2. statki_04-06-2014_korekta5.indd 2 05.06.2014 12:59
  • 3. Wspomnienia z antarktycznych ekspedycji Morskiego Instytutu Rybackiego Memories from Antarctic expeditions of the National Marine Fisheries Research Institute przedstawia presented by Ryszard Traczyk z notatek na kalendarzu drukowanym podczas rejsu przez pana Andrzeja Kunickiego based on notes on ship calendar. It was first computer calendar printed for each person (of crew) by mr A. Kunicki statki_04-06-2014_korekta5.indd 3 05.06.2014 12:59
  • 4. 4 Wstęp Foreword Album przedstawia pracę ichtiologa delegowanego do badań w rejonie Antarktyki oraz czas odpoczynku: m.in. tradycję równikowego chrztu morskiego, wycieczki portowe zarówno te samodzielne, jak i zorganizowane, jednym słowem czas spędzony na oce- anie daleko od lądu i domu. W albumie opisano 16 gatunków ryb: kergulenę (Champsocephalus gunnari), georgian- kę (Pseudochaenichthys georgianus), aceratusa (Chaenocephalus aceratus), nototenię żółtą (Notothenia gibberifrons), nototenię marmurkową (Notothenia rossii marmorata), antara (Dissostichus eleginoides), skwamę (Notothenia squamifrons), żółtopiórkę (Patagonotothen brevicauda guntheri), larsenkę (Lepidonotothen larseni), Electrona carlsbergi, Gymnoscopelus bolini, Melanostigma gelatinosum, Muraenolepis microps, soplika (Parachaenichthys georgia- nus), raję (Raja georgiana), Icichthys (Pseudoicichthys) australis. W różnych miejscach albu- mu przedstawiono także 13 innych gatunków zwierząt, takich jak: słoń morski (Mirounga leonina), pingwiny: Adeli (Pygoscelis adéliae), maskowe (Pygoscelis antarctica), cesarskie (Aptenodytes forsteri), Magellana (Spheniscus magellanicus); ptaki lotne: skułę (Catharacta antarctica), wydrzyka Maccormica (Catharacta maccormicki), mewę dominikańską (Larus dominicanus), organizmy stale żyjące w morzu: kalmary, ośmiornice, kryla antarktyczne- go (Euphausia superba Dana), copepoda (Oithona spp), salpę (Salpidae), obunogi (Amphi- poda). Opisano także rośliny: algi śnieżne, okrzemki planktonowe (Nitzschia kerguelensis). Zdjęcia od nr 1 do 182 upamiętniają rejs na statku badawczym „Profesor Siedlecki” w latach 1988-89. Sygnał rozpoznawczy statku: SQAC. Typ B-424, zbudowany w 1972 r. w Gdańsku. Długość statku 89,3 m, szerokość 15 m, pojemność 2798 BRT, moc maszyn 3690, prędkość 14 węzłów, załoga 47 osób + 40 naukowców, 27 laboratoriów, komputer, zasięg pływania bez uzupełniania zapasów – 15 tys. mil w ciągu 80 dni. Zdjęcie statku pochodzi z Wielkiego Atlasu Świata. Kolejne fotografie (od nr 183) dokumentują drugi rejs na „Hill Cove” (ze stycznia 1990 r.), połączony z przelotami lotniczymi. Sygnał rozpoznawczy statku: ZDLL, zbudowany w Port Stanley, pojemność 1589 BRT, moc maszyn 3000. Końcową część albumu zajmuje porównanie dwóch statków, które realizowały opi- sane w albumie, kończące się polskie badania antarktyczne, rozpoczynając okres eks- pedycji angielskich. Niestety albumu nie mogą zobaczyć należące do ekspedycji, a nieżyjące już osoby: dr hab. Janusz Kalinowski, kierownik ostatniego w niniejszym albumie opisanego rejsu „Siedleckiego”, Ramon Penin, uczestnik ekipy hiszpańskiej, i Evandro Yamagata, przyjaciel z Rio de Janeiro. statki_04-06-2014_korekta5.indd 4 05.06.2014 12:59
  • 5. 5 Morskiemu Instytutowi Rybackiemu bardzo dziękuję za włączenie mnie do ekipy ichtiologów badających żywe zasoby Antarktyki. Czytelników przepraszam za ewentualne błędy. The album presents work of an ichthyologist, delegated to conduct researches within the area of Antarctica and his free time: among others, the tradition of equa- tor-crossing sea initiation rite, harbour trips, both individual and organized, all in all the time spend on the ocean and far away from land and home. The album includes descriptions of 16 fish species: Icefish (Champsocephalus gunna- ri), South georgia icefish (Pseudochaenichthys georgianus), Blackfin icefish (Chaenocepha- lus aceratus), Humped rockcod (Notothenia gibberifrons), Marbled notothen (Notothenia rossii marmorata), Bacalao (Dissostichus eleginoides), Grey rockcod (Notothenia squami- frons), Yellowfin notothen (Patagonotothen brevicauda guntheri), Painted notie (Lepi- donotothen larseni), Electron subantarctic (Electrona carlsbergi), Gymnoscopelus bolini, Limp eelpout (Melanostigma gelatinosum), Smalleye moray cod (Muraenolepis microps), Parachaenichthys georgianus, Antarctic starry skate (Raja georgiana), Ragfish (Icichthys (Pseudoicichthys) australis). Furthermore, 13 different animal species are presented in different parts of the album, such as: Southern sea elephant (Mirounga leonina), pen- guins: Adelie penguin (Pygoscelis adéliae), Chinstrap penguin (Pygoscelis antarctica), Emperor penguin (Aptenodytes forsteri), Magellanic penguin (Spheniscus magellanicus); flying birds: Catharacta antarctica, South polar skua (Catharacta maccormicki), Kelp gull (Larus dominicanus), permanently sea-living organisms: squids, octopuses, Antarc- tic krill (Euphausia superba Dana), Oithona spp, Salpidae, Amphipoda. The album also includes descriptions of plants, snow algae, Nitzschia kerguelensis. Pictures from no. 1 to 182 commemorate the cruise on “Profesor Siedlecki” research ship, during 1988-89. The ship’s identification signal: SQAC. B-424 type, constructed in 1972 in Gdańsk. The ship’s length 89,3m, width 15m, capacity 2798 BRT, power 3690, speed 13 knots, crew 47 persons + 40 scientists, 27 laboratories, a computer, sai- ling range without re-supply – 15 thousand miles within 80 days. The ship’s picture was taken from the Great World Atlas. Further pictures (following no.183) document statki_04-06-2014_korekta5.indd 5 05.06.2014 12:59
  • 6. 6 the second cruise on “Hill Cove” (from January 1990, with plane flights). The ship’s identification signal: ZDLL, constructed in Ports Stanley, capacity 1589, power 3000. The final part of the album constitutes a comparison of the two ships that partici- pated in the performance of the ending Polish Antarctic researches, described in the album, and starting the period of English expeditions. Unfortunately, the album cannot be seen by the expedition’s participants, who passed away: Ph.D Janusz Kalinowski – manager of the “Siedlecki” ship’s final cruise described in this album, Ramon Penin – a member of the Spanish crew and Evandro Yamagata –a friend from Rio de Janeiro. I would like to express my gratitude to the National Marine Fisheries Research Institute for including me in the group of ichthyologists studying the living resources of the Antarctica. My apologies to readers for any mistakes. statki_04-06-2014_korekta5.indd 6 05.06.2014 12:59
  • 7. 7 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 Lista osób z „Siedleckiego” i „Hill Cove” opisanych w albumie . . . . . . . . . . . . . . . .9 Chrzest równikowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 Podróż przez Atlantyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Wycieczka techniczna ekipy nurków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37 Rio de Janeiro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43 Wpływamy do Rio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45 Nowoczesne miasto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48 Na Głowie Cukru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50 Copacabana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57 Posąg Chrystusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 Wycieczka samochodem Norberta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62 Żegnamy piękne Rio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69 Na południe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71 Punta Arenas w Chile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73 Wizyta w polskiej stacji antarktycznej na wyspie Króla Jerzego . . . . . . . . . . . . . . .77 Badania strefy przylodowej pomiędzy wyspą Elephant a Orkadami Płd. . . . . . . . .92 Przerwa noworoczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .101 Badania stanu zasobów ryb na szelfie Georgii Płd.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105 A. Pobieranie próby ryb konsumpcyjnych z połowów jednego rejsu . . . . . . . .109 B. Sumowanie rozkładów długości ryb z połowów przeprowadzanych we wszystkich poszczególnych sezonach w ciągu roku. . . . . . . . . . . . . . . . .111 Zwiedzanie Grytviken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115 Góra lodowa stołowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .137 Na Falklandach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .139 Podróż samolotem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147 Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .155 23 lata po ostatnim rejsie „Siedleckiego” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .158 Znaczenie r/v „Prof. Siedlecki” dla rozwoju polskiej nauki. . . . . . . . . . . . . . .159 Ostatni rejs „Siedleckiego” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .162 Pod brytyjskimi „żaglami” m/t „Hill Cove”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .162 Konieczność optymalizacji kosztów poboru materiału w ekspedycjach naukowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .165 Zalety statku jako wolniejszego i tańszego środka transportu w ekspedycjach naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .169 Organizacja ekspedycji na „Siedleckim”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .170 statki_04-06-2014_korekta5.indd 7 05.06.2014 12:59
  • 8. 8 Luki w planowaniu bezpiecznej przyszłości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172 Cytowane prace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .173 Dodatek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174 Lista pracowników MIR badających Antarktykę na r/v „Prof. Siedlecki” . . . .174 Zakres tematyczny publikacji z ekspedycji antarktycznych na r/v „Prof. Siedlecki” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .175 Alfabetyczna lista publikacji z ekspedycji antarktycznych na r/v „Prof. Siedlecki” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .176 statki_04-06-2014_korekta5.indd 8 05.06.2014 12:59
  • 9. 9 Lista osób z „Siedleckiego” i „Hill Cove” opisanych w albumie List of persons from “Siedlecki” and “Hill Cove”, described in the album statki_04-06-2014_korekta5.indd 9 05.06.2014 12:59
  • 10. 10 Nazwisko i imię1 pracodawca/statek zdjęcie (strona) Anderson Jim IC2 , „Hill Cove” 185(121), 193(126), 197(127), 198(128), 222(135), 228(138) Bogaczewicz Zdzisław3 PAN4 , „Siedlecki” 3(15) Cielniaszek Zdzisław MIR5 , „Siedlecki”, „Hill Cove” 56(47), 66(52), 113(76), 182(119), 185(121), 194(126), 198(128), 260(152) Donachie Stuart PAN, „Siedlecki” 20(23), 51(45), 103(70), 107(72) Doyle Treba kapitan „Hill Cove” 189(123), 190(124) Długosz Roman MIR, „Siedlecki” 14(21), 15(21), 16(22), 17(22),18(22), 19(23), 20(23), 21(24), 22(25), 23(25), 25(26), 26(27), 27(27), 28(27) Everson Inigo BAS6 , „Siedlecki”, „Hill Cove” 172(114), 176(116), 187(123), 190(124), 193(126) Fernandez Rios Aida7 IIM8 , „Siedlecki” 3(15), 4(16), 8(19), 19(23) Godlewska Małgorzata9 PAN, „Siedlecki” 20(23), 159(103) Grelowski Alfred MIR, „Siedlecki” 49(41), 155(101), 162(104) Herra Tomasz MIR, „Siedlecki” 3(15), 8(19), 21(24), 51(45), 102(69), 176(116), 177(117), 178(117), 179(118), 181(119) Kalinowski Janusz10 MIR, „Siedlecki” 12(20), 16(22), 21(24), 28(27), 31(29), 61(50),63(51),64(51),155(101),158(103) Kittel Wojciech UŁ11 , „Siedlecki” 21(24) Kopczyńska Elżbieta PAN, „Siedlecki” 159(103) Kunicki Andrzej MIR, „Siedlecki” 62(50), 69(54), 105(71), 135(87), 155(101), 158(103) 1 W przypisach podano adresy służbowe dostępne w Internecie. 2 Imperial College London, Faculty of Natural Sciences, Division of Biology, Centre for Population Biology, South Kensington Campus, London SW7 2AZ, UK, tel.: +44 (0)20 7589 5111, http://www3.imperial.ac.uk/ biology. 3 Obecnie pracownik PolEM, ul. Królewska 27, 00-060 Warszawa, Poland, info@polem.com.pl. 4 Polska Akademia Nauk (Polish Academy of Sciences), Zakład Biologii Antarktyki, Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa, tel.: +48 22 846 33 83; faks: +48 22 846 19 12; www.arctowski.home.pl. 5 Morski Instytut Rybacki (Sea Fisheries Institute), al. Kołłątaja 1, 81-332 Gdynia, tel.: +48 58 73 56 232; faks: +48 58 73 56 110; e-mail: sekrdn@mir.gdynia.pl; www.mir.gdynia.pl. 6 British Antarctic Survey, Natural Environment Research Council, High Cross, Madingley Road, Cam­ bridge, CB3 0ET United Kingdom, tel.: (01223) 221400, faks: (01223) 362616; www.antarctica.ac.uk 7 Obecnie dyrektor IIM, aida@iim.csic.es. 8 Instituto de Investigacións Mariñas, CSIC, Av. Eduardo Cabello 6, 36208 Vigo, Spain. 9 Obecnie pracownik Instytutu Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza, 10-719 Olsztyn, Oczapow- skiego 10, tel.: +48 89 524 01 71, faks: +48 89 524 05 05. 10 Nie żyje. 11 Uniwersytet Łódzki (University of Łódź); Wydział Biologii i Ochrony Środowiska; Katedra Zoologii Bezkrę- gowców i Hydrobiologii, ul. S. Banacha 12/16, 90-237 Łódź; tel.: +48 42 635 44 40, +48 42 635 46 64; faks: +48 42 635 46 64; e-mail: mariab@biol.uni.lodz.pl; www.biol.uni.lodz.pl. statki_04-06-2014_korekta5.indd 10 05.06.2014 12:59
  • 11. 11 Kusztelak Janusz Wyższa Szkoła Morska, lekarz na „Siedleckim” 3(15), 172(114), 180(117), 181(119) Ligowski Ryszard UŁ, „Siedlecki” 51(45) Łądkowska Maria MIR, „Siedlecki” 3(15), 4(16), 49(41), 113(76), 128(84), 179(118) Michalak Jan MIR, „Siedlecki” 6(17), 16(22), 20(23), 21(24), 42(37) Michalak Marek „Siedlecki” 3(15), 42(37), 44(38) Mikołajczyk Ewa bd. Moderhak Waldemar MIR, „Siedlecki” 49(41) Myrcha Andrzej bd. Ociepka Emil MIR, „Siedlecki” 61(50), 62(50), 59(48), 70(54), 113(76), 155(101), 158(103) Olszowy Janusz MIR, kapitan „Siedleckiego” 12(20), 21(24) Pactwa Romuald MIR, „Siedlecki” 58(48), 113(76), 174(115), 179(118), 181(119) Parkes Graeme12 IC, „Siedlecki”, „Hill Cove” 189(123), 195(126), 199(128), 200(129), 201(129), 223(135), 228(138), 238(142), 242(145) Pasoz Yolanta IIM, „Siedlecki” Pering Raimund Lopez IIM, „Siedlecki” 4(16), 8(19) Rakusa-Suszczewski Stanisław PAN, „Siedlecki” 51(45) Relay Trinida IIM, „Siedlecki” 3(15), 4(16), 8(19), 37(32) Sosiński Józef MIR, „Siedlecki” 52(45), 163(105), 170(114) Szlakowski Jacek13 MIR, „Siedlecki”, „Hill Cove” 57(47), 60(49), 171(114), 192(125), 199(128), 240(144) Szynaka Karol MIR, „Siedlecki” 16(22), 36(31), 61(50), 70(54), 159(103) Tabeńska Krystyna PAN, „Siedlecki” 3(15), 17(22), 18(22) Tecław Piotr MIR, „Siedlecki” 155(101), 158(103), 159(103), 176(116), 177(117), 178(117), 179(118), 180(118) Tokarczyk Ryszard PAN, „Siedlecki” 49(41) Wasik Anna14 PAN, „Siedlecki” 3(15) Wojewódzki Tadeusz MIR, „Siedlecki” 31(29) Zdanowski Marek PAN, „Siedlecki” 40(35), 106(72) oraz 12 Obecnie pracownik MRAG Americas, Inc. 5445 Mariner Street, Suite 303, Tampa, Florida 33609, e-mail: GraemeParkes@compuserve.com. 13 Obecnie pracownik Instytutu Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza, 10-719 Olsztyn, Ocza- powskiego 10, tel.: +48 89 524 01 71, faks: +48 89 524 05 05. 14 Obecnie pracownik PAN, ul. L. Pasteura 3, 02-093 Warszawa, Poland, tel.: (0-22) 589-20-00, (0-22) 659-85- 71, faks: (0-22) 822-53-42, e-mail: dyrekcja@nencki.gov.pl; www.nencki.gov.pl, a.wasik@nencki.gov.pl. statki_04-06-2014_korekta5.indd 11 05.06.2014 12:59
  • 12. 12 Ribeiro da Silva Norberto mieszkaniec Rio de Janeiro 86(61), 87(62), 95(65), 97(66) Yamagata Evandro mieszkaniec Rio de Janeiro 94(65) NN I oficer I „Hill Cove” 185(121), 187(123), 203(130) NN II szyper, MIR, „Siedlecki”, „Hill Cove” 249(148), 251(148) statki_04-06-2014_korekta5.indd 12 05.06.2014 12:59
  • 13. 13 Fot. 1. Karykatura wyprawy na r/v „Prof. Siedlecki” autorstwa Zdzisława Bogaczewicza. statki_04-06-2014_korekta5.indd 13 05.06.2014 12:59
  • 14. 14 Chrzest równikowy Equator-crossing initiation rite Chrzest równikowy, który odbył się 2 XII 1988 r., był wielkim wydarzeniem na statku. Na początku na pokład wkroczyli: Neptun i jego świta, piraci, diabły, nimfy i inne stwory. Co działo się dalej, trudno mi było dostrzec, gdyż diabły wpędziły nas, neofi- tów, w ciemny kąt silnymi strumieniami słonej wody z węża strażackiego kuksańcami i diabelskimi biczami. Stamtąd byliśmy kolejno porywani i na głównym placu cere- monii – znajdującym się w części rufowej pokładu roboczego – poddawani próbom hartu ducha i ciała. Wzięto mnie ostatniego. Na początku trzeba było przejść przez „krokodyla”, tj. przez długi na 15 m brezentowy tunel o średnicy tak małej, że człowiek z trudnością mógł się w nim czołgać. Jego wnętrze było wysmarowane jakąś czarną ma- zią, wskutek czego nogi i ręce ślizgały się, nie znajdując oparcia. Jakby tego było mało, diabły skakały po nim i okładały go kijami i biczami – zwłaszcza w tych miejscach, w których w danej (dość długiej) chwili znajdował się neofita i wybrzuszał go swym ciałem. Krokodyla przechodziłem trzy razy (inni tylko raz), ponieważ diabły sądziły, że przy wcześniejszym, tradycyjnie pobieranym od chrzczonych okupie, dałem im zamiast piwa butelki wypełnione wodą morską. Dalej było się zaciąganym albo prowadzonym do lekarza. Ten skrupulatnie badał pacjenta pompką gumową do przepychania spływu, stosował lewatywę wodą morską, sprawdzał nosicielstwo – tzn. noszenie worka z kamieniami. Zaliczaliśmy także test płodności przy pomocy tuzina nieświeżych jaj i wiaderka lodu. U kobiet było nieco inaczej: u jednej neofitki lekarz długo grzebał pod prześcieradłem, co oznaczało prze- prowadzanie cesarskiego cięcia. W rezultacie medyk wydobył z niej gałgankowego dzidziusia – chłopczyka, a neofitka dostała od Neptuna alimenty. Po „zaliczeniu” lekarza fryzjer upychał we włosy delikwenta pierze, po czym pra- wie z głową je ścinał. Po takich i innych zabiegach z nieboraków pozostawały strzępy, z których następnie odradzały się wilki morskie. Po pomyślnym zaliczeniu wszystkich prób uroczyście nadawano nam imiona. Na drugi dzień, po 2-godzinnym szorowaniu, zdzieraniu smoły z ciała i głowy, trzeba było godnie, krystalicznie czystym stanąć przed kapitanem, by odebrać dyplom i zaświadczenie o przebytym chrzcie – oczywiście pod warunkiem, że zaprezentowało się piosenkę, wiersz czy jakiś dowcip lub wykazało się innym artystycznym uzdolnieniem ku uciesze kapitana i załogi. Zaśpiewałem tekst, który zrodził się w mojej głowie w desperacji na dwie godziny przed chrztem, miano- wicie Pieśń bojową neofitów na melodię Morskich opowieści. statki_04-06-2014_korekta5.indd 14 05.06.2014 12:59
  • 15. 15 Fot. 3. Zbiórka neofitów dzień przed chrztem do rejestracji i opieczętowania. Najbardziej opalony jest nasz lekarz – miał najmniej pracy, więc najdłużej odpoczywał na pokładzie. Nie wszyscy są, bo część się schowała. Tych szukają diabły. Fot. 2. Sieć otaczająca pokład rufowy ma zapobiegać wypadnięciu, wyskoczeniu za burtę przerażo- nego chrztem morskim neofity, co radzi transparent nad siecią: „Neofito, płacz lub za burtę skacz”. statki_04-06-2014_korekta5.indd 15 05.06.2014 12:59
  • 16. 16 Fot. 4. Neofici są pozornie weseli – nadrabiają miną, mimo że diabły groźne i  wszędzie napisy, od któ- rych włosy dęba stają. Pani Maria Łądkowska jest bar- dzo zaniepokojona... Fot. 5. Pogoda była dżdżysta i plakaty od deszczu stały się mniej czytelne, co sprawiło, że nie były takie groźne. Neofici są pozornie weseli – nadrabiają miną... statki_04-06-2014_korekta5.indd 16 05.06.2014 12:59
  • 17. 17 Fot. 6. Program chrztu morskiego, któremu poddać się musieli neofici. statki_04-06-2014_korekta5.indd 17 05.06.2014 12:59
  • 18. 18 Fot. 7. Napoje i zakąski świty Neptuna. statki_04-06-2014_korekta5.indd 18 05.06.2014 12:59
  • 19. 19 Fot. 9. Trzecia hiszpańska neofitka Jolanta zo- stała wyciągnięta przez diabły z zakamarków statku, gdzie próbowała się przed nimi schować. Fot. 8. Neofitę pieczętuje się dzień przed chrztem, aby się „nie zagubił”. Na pierwszym planie opie- czętowana głowa oceanografa Tomasza Herry – najwyższego z ekipy, po lewej trójka hiszpańskich kandydatów: po mojej prawej stronie Aida, z brzegu Trini (pracę laboratoryjną wykonuje tak szybko, że niemal rąk jej nie widać), a pośrodku nich dobroduszny, brodaty kolega. Dyskutują z nurkiem, zwróconym do obiektywu tyłem. Fot. 10. Na następny dzień, po oficjalnej rejestracji, ozna- kowaniu i odliczeniu neofitów, narzędzia do przekształca- nia ich w wilki morskie były już przygotowane. Na pierwszy ogień trzeba było pokonać „krokodyla” – brezentowy tunel wysmarowany wewnątrz smołą – będąc przy tym narażo- nym na liczne razy zadane kijami. statki_04-06-2014_korekta5.indd 19 05.06.2014 12:59
  • 20. 20 Fot. 11. Stół operacyjny do badania neofitów pod kątem ich zdatności do stania się wilkami mor- skimi. Stół przykryty był dla niepoznaki prześcieradłem, więc pacjenci nie byli świadomi „wygody” stołu, dopóki się na nim nie położyli. A wtedy ze wszystkich sił próbowali się wyrwać. Fot. 12. Przed ceremonią kapitan podejmował Neptuna i jego orszak oraz przyjmował jego żądania wydania mu neofitów. statki_04-06-2014_korekta5.indd 20 05.06.2014 12:59
  • 21. 21 Fot. 13. Gościom z morskich odmętów należało okazać szacunek i ugościć ich najlepszymi delika- tesami kuchni kapitańskiej. Fot. 14. Nie dość, że po przej- ściu krokodyla każdy był czar- ny od smoły, to na stole opera- cyjnym było niewyobrażalnie niewygodnie, zwłaszcza dla naszych księżniczek, wyczulo- nych na każde ziarnko w koi. Fot. 15. Badano obecność pra- widłowych odruchów – łaskotki... ...obecność prawidłowych odruchów – łaskotki... statki_04-06-2014_korekta5.indd 21 05.06.2014 12:59
  • 22. 22 Fot. 16. Niektóre panie nie były zbyt posłuszne i ciężko było je przywiązać do stołu operacyjnego, ale co to dla wilka morskiego Romana Długosza. Fot. 17. Dla niego nie straszne było nawet odbieranie dziecka w  warunkach mor- skich – zaiste lekarz Neptuna przygoto- wany był na wszelkie wyzwania. Jeszcze chwila i... Fot. 18. Już jest! Matka szczęśliwa i boga- ta, bo dostała dodatek dewizowy na dzie- cko. Były jeszcze trudności z ustaleniem ojcostwa, bo wielu chciało być ojcem tak bogatego dzidziusia. statki_04-06-2014_korekta5.indd 22 05.06.2014 12:59
  • 23. 23 Fot. 20. Szkotowi Stuartowi Donachie też sporo się dostało: dodatkowe masaże za to, że przed pie- czętowaniem i rejestracją tak się schował, że kilka diabłów przez długi czas musiało przeszukiwać cały statek od zęz do komina. Fot. 19. Jednocześnie łatwiejsze zadania okazały się kłopotliwe. Lekarz nie mógł znaleźć serca, choć i na lewej, i na prawej piersi szukał i słuchał, a nawet i na udach – czyżby tam też szukał bicia serca? Ale to Hiszpanka – inna nacja, kto tam wie, czy one mają serca, jeśli niestety nie mężczyzn, a małże pożerają żywcem. statki_04-06-2014_korekta5.indd 23 05.06.2014 12:59
  • 24. 24 Fot. 21. Na końcu pokładu – za flagą MIR – Neptun z kapitanem i Prozerpiną po lewej szykował już trójząb na neofitę. Z najwyższym Tomkiem Herrą lekarze mieli sporo kłopotów, zwłaszcza ze zmiesz- czeniem go na stole operacyjnym. Tak się przy nim namęczyli, że gdy z nim skończyli... Na końcu pokładu – za flagą MIR – Neptun z kapitanem i Prozerpiną po lewej szykował już trójząb na neofitę. statki_04-06-2014_korekta5.indd 24 05.06.2014 12:59
  • 25. 25 Fot. 23. Ale po papierosku lekarze zaraz zabrali się za prostowanie nóg. Fot. 22. ...to następnego już nawet nie związali, tylko przerwę na papierosa sobie zrobili. A ty neo- fito płacz, bo za burtę już nie wyskoczysz. Możesz jedynie „wypocząć” sobie na łańcuchowym stole. statki_04-06-2014_korekta5.indd 25 05.06.2014 12:59
  • 26. 26 Fot. 25. Na szczęście lekarze byli przygotowani na wysokie temperatury, mieli wiaderka lodu, któ- rego nie żałowali pacjentom na wstrzymanie gorączki hormonów. Neofita z załogi był zrelaksowany, pewny, że wcześniejszy okup złożony diabłom z dwóch skrzynek piwa zadziała i zapewni taryfę ulgową. Fot. 24. Temu tylko po­za­zdroś­cić: zastrzyk energii w takie miejsce i to na równiku... Syreny, miejcie się na baczności! Syreny, miejcie się na baczności! statki_04-06-2014_korekta5.indd 26 05.06.2014 12:59
  • 27. 27 Fot. 28. Później dodawał mi jaj, ile tylko się dało. Fot. 26. Diabły, myśląc, że zamiast piwa dałem im wodę morską w butelkach, z zemsty kazały mi kro- kodyla przechodzić trzy razy. U lekarza od razu w obroty: anestezjolog swym „argumentem znie- czulającym” wprowadził mnie w stan zaćmienia. Fot. 27. Następnie lekarz słuchawką, czyli pompką do przepychania, badał całe ciało, czym zapewniał szybkie krążenie krwi. statki_04-06-2014_korekta5.indd 27 05.06.2014 12:59
  • 28. 28 Fot. 29. Na koniec je przewałkował, wyrównując wszelkie wyniesienia. Poświęcono na mnie aż 16 jaj, żebym sobie dał radę, bo w ramach rehabilitacji czekało mnie jeszcze noszenie worków z kamienia- mi (tych z lewej strony zdjęcia) po pokładzie rufowym. Fot. 30. Po zabiegach medycznych neofitę kierowano do fryzjera, ale szczególnie niepokornym... statki_04-06-2014_korekta5.indd 28 05.06.2014 12:59
  • 29. 29 Fot. 31. ...serwowano jesz- cze siedzenie obok kroko- dyla w dybach pod opieką prowadzącego diabła, kon- trolującego heroda, pirata i wykonawcy-kata. Fot. 32. Przed fryzjerem obowiązywała kąpiel w fontannie z muszli klozetowej. Gdy diabeł nie pilnował, każdy zatykał fontannę ręką. Fryzjer robił trwałą, włosy w jakimś lakierze przemywał i dokładnie oblepiał pierzem, niby mydlinami, aby nikt go nie posądzał, że komuś skąpi mydła. statki_04-06-2014_korekta5.indd 29 05.06.2014 12:59
  • 30. 30 Fot. 34. Po fryzjerze na każdego czekała kąpiel w borowinie – wyjątkowo cuchnącym błotku. Fot. 33. Płeć piękna nie miała tyle sił w rękach, by fontannę wstrzymać, ale wreszcie przy- dały się kobiece kształty. statki_04-06-2014_korekta5.indd 30 05.06.2014 12:59
  • 31. 31 Fot. 35. Po tych wszystkich zabiegach neofita był zaciągany przed oblicze Neptuna, kapitana i Pro- zerpiny. Po wypiciu mieszaniny pieprzu, soli, cukru i oleju z mlekiem i złożeniu przyrzeczenia – wraz z dotykiem trójzębu Neptuna – nadawano nam imiona wilków morskich. Fot. 36. Mimo silnych przeżyć każdy neofita po otrzymaniu swego morskiego imienia był uśmiech- nięty i szczęśliwy. Choć każdego czekało jeszcze szorowanie całego ciała, niekiedy nawet obcięcie włosów zlepionych smołą, jajkami i pierzem. statki_04-06-2014_korekta5.indd 31 05.06.2014 13:00
  • 32. 32 Fot. 37. Po gruntownym szorowaniu trzeba było jeszcze coś przygotować – opowiadanie, żart, skecz – aby dostać zaświadczenie przejścia chrztu morskiego. Ja zaprezentowałem piosenkę Pieśń bojową neofitów. Przy czym łatwiej mi przyszło ją ułożyć niż zaśpiewać, bo po tym wszystkim nie umiałem wydusić z siebie melodii. Fot. 38. Takie zaświadczenie jest przydatne przy następnym przekraczaniu równika, żeby nie trzeba było przechodzić tego wszystkiego jeszcze raz. statki_04-06-2014_korekta5.indd 32 05.06.2014 13:00
  • 33. 3333 Na Siedleckim neofitów grupa, Duchem dzielna i odważna, Nie ma diabłów na uwadze, Bo jest strasznie ważna. Ref.: Hej, ha, kolejkę nalej. Hej, ha, kielichy wznieście. To zrobi doskonale, Kiedy diabły znikną wreszcie. Jednego za ogon złapiemy, I wsadzimy w beczkę śledzi, Zaszpuntujemy ją na amen, Niech w niej diabeł siedzi. Ref.: Hej, ha, kolejkę nalej... Drugiemu rogi z łba urwiemy, Ogon też się mu wykręci, W plecy skrzydła przybijemy, Niech do nieba leci. Ref.: Hej, ha kolejkę nalej... Trzeciego na rei powiesimy, Z czwartego linę ukręcimy, Piątego wrzucimy do maszyny, Resztę utopimy. Ref.: Hej, ha kolejkę nalej, Hej, ha kielichy wznieście, Ach, jak to jest wspaniale, Gdy diabłów nie ma wcale. „ Pieśń bojowa Neofitów ” statki_04-06-2014_korekta5.indd 33 05.06.2014 13:00
  • 34. 34 Fot. 39. Soplik to polska nazwa Parachaenichthys georgianus – chudej ryby antarktycznej. Przezwisko pochodzi od mojego zwyczaju ćwiczeń na drążku, zwieszania się głową na dół z poziomej rury. statki_04-06-2014_korekta5.indd 34 05.06.2014 13:00
  • 35. 35 Podróż przez Atlantyk Journey through the Atlantic Po chrzcie morskim wszyscy powrócili do swoich zajęć. W ciągu dnia większość czasu spędzałem na czytaniu instrukcji programów komputerowych. Pracownia komputero- wa mieściła się blisko dna statku, z dala od nagrzanego równikowym słońcem pokła- du – gorąca, które mogłoby przegrzać komputer. Te instrukcje to opasłe tomiska, ale mimo to odrobinę czasu wolnego spędzałem na jeździe rowerem szkoleniowym, aby zachować dobrą kondycję. Pod palącym słońcem większość z nas marzyła o chłodnej kąpieli w oceanie. Ale tylko licencjonowani płetwonurkowie zanurzali się w oceanie przy okazji kontroli poszycia statku. Mogliśmy się im tylko przyglądać z zazdrością. Na pokładzie mieliśmy swojego pupila – dzikiego ptaka. „Dosiadł się” do nas na ot- wartym Atlantyku chyba tylko po to, aby z nami przekroczyć ocean, mając darmowy wikt od kucharza pokładowego. Na statku znajdował się jeszcze mój kolega ze szkoły śred- niej. Niestety, nie mieliśmy okazji na wspólne wspominanie, gdyż mieliśmy różne zajęcia. Fot. 40. Podróż przez Atlantyk była przerywana alarmami szalupowymi, które okazywały się na szczęście tyl- ko szkoleniowymi. Każdy – duży czy mały – miał kamizelkę ratunkową w tym samym rozmiarze. Kolega Marek z PAN-u był chyba najbardziej opalo- nym uczestnikiem rejsu. Kolega Marek z PAN-u był chyba najbardziej opalonym uczestnikiem rejsu. statki_04-06-2014_korekta5.indd 35 05.06.2014 13:00
  • 36. 36 Fot. 41. Podczas przejścia przez Atlantyk wiele godzin spędziłem na studiowaniu instrukcji kom- puterowych – regenerację sił zapewniały mi spacery po pokładzie i rowerek treningowy, co można było jeszcze połączyć z kąpielą słoneczną. statki_04-06-2014_korekta5.indd 36 05.06.2014 13:00
  • 37. 37 Wycieczka techniczna ekipy nurków Technical trip of the divers crew Fot. 43. Niestety, tylko licencjono- wani nurkowie mogli pływać – nie dla przyjemności, choć my taką widzieliśmy. Fot. 42. „Wycieczka techniczna ekipy nurków” (9 XII 1988 r.) pod palącym słońcem tropików była obiektem zazdrości całej reszty z „Siedleckiego”. Woda wyglądała tak ponętnie, że każdy chciał się w niej zanurzyć. statki_04-06-2014_korekta5.indd 37 05.06.2014 13:00
  • 38. 38 Fot. 45. Wejście na powrót do pontonu jest dużo trudniejsze niż skok do wody. Fot. 44. Cała reszta, łącznie z załogą szalupy, mogła się tylko przyglądać. Niedługo później wprowa- dzono obowiązkowy kurs ratownictwa morskiego i pływania dla wszystkich członków załogi, więc i możliwość pluskania się w otwartym oceanie. statki_04-06-2014_korekta5.indd 38 05.06.2014 13:00
  • 39. 39 Fot. 46. Wyjście z wody było znacznie łatwiejsze po trapie spuszczonym z burty „Siedleckiego”. I szybsze, co liczyłoby się zwłaszcza w przypadku, gdyby jakiś rekin miał ochotę na nurka. statki_04-06-2014_korekta5.indd 39 05.06.2014 13:00
  • 40. 40 Fot. 47. Przyjemność tak jak praca – też musi się kiedyś kończyć. statki_04-06-2014_korekta5.indd 40 05.06.2014 13:00
  • 41. 41 Fot. 49. Nasz pasażer na gapę. Dołączył do nas i pozostał – zwabiony przez kucharza smakowitą i darmową strawą. Fot. 48. Na otwartym oceanie wyjścia z ciasnych kabin i laboratoriów na spacery po pokładzie wokół komina „Siedleckiego” zastępowały nam wycieczki do parku czy do lasu. Podobno była też taka osoba, która na środku oceanu ze spakowaną walizką wybierała się do... domu. statki_04-06-2014_korekta5.indd 41 05.06.2014 13:00
  • 42. 42 Wytrwały obserwator mógł „upolować” aparatem wyskakujące ponad powierzchnię wody delfiny. Fot. 50. Wytrwały obserwator mógł „upolować” aparatem wyskakujące ponad powierzchnię wody delfiny. statki_04-06-2014_korekta5.indd 42 05.06.2014 13:00
  • 43. 43 Rio de Janeiro Rio de Janeiro Po przejściu Atlantyku najbliższym dla nas portem było Rio de Janeiro. W czasie pierwszego rejsu byliśmy tam 3 dni: od 12 do 14 XII 1988 r. Najpiękniejszą plażą w Rio de Janeiro jest dzika plaża Säo Conrado (za Copacabaną). Są tam większe głębokości, a przez to bardzo wysokie fale wykorzystywane przez surferów i zapewniające lotnia- rzom wygodne lądowanie. Na plaży można było wynająć dwuosobowe lotnie wyciecz- kowe: godzinny lot z instruktorem, z góry na plażę, kosztował turystę 50 dolarów. Ze względu na dużą głębokość łatwe było dalekie wypływanie w ocean, ale powrót był trudny i niebezpieczny. Trzeba było płynąć ze wszystkich sił, aby utrzymać się na szczy- cie jednej fali i razem z nią być wyniesionym na brzeg. Jeśli grzbiet fali wyprzedzał lotniarza, to zbocze fali odpychało go daleko od brzegu i trzeba było czekać na grzbiet następnej fali. Jeśli z braku sił lub umiejętności pływackich nie udało mu się utrzymać grzbietu fali, to tonął, bo nie było możliwości powrotu na brzeg. W moim przypadku grzbiet fali rzucił mnie raz o brzeg plaży z tak dużą siłą, że prawie straciłem przytom- ność; zaś wcześniej tak gwałtownie mną zakręcił, że nie wiedziałem, gdzie góra, a gdzie dół i tak silny opływał mnie prąd, że zdarł ze mnie dość obcisłe kąpielówki. Wysokie zasolenie oceanu zmniejszające ciężar ciała umożliwia lekkie pływanie, ale tropikalne słońce momentalnie wysusza zanurzane w czasie pływania źrenice, które wtedy bardzo pieką od soli, a zanurzanie twarzy, aby ją przemyć, tylko zwiększa ilość soli. I nikt też w Rio – poza mną, nieświadomym groźby rekina – nie wypływał daleko w ocean. W całym życiu zaznałem tylko kilka radosnych chwil i było to właśnie w Rio de Janeiro. Gdybym miał okazję tam zostać, może byłbym szczęśliwy, bo spotkałem tam dziewczynę, która umawiała się ze mną na spacery i zwiedzanie miasta. Choć to tylko były spacery, myślałem o tym, jak zostać z nią dłużej. Nie mogłem zejść ze statku i zo- stać w Rio dla Sonii, bo byłaby to dezercja z naukowej ekipy, zdrada programu badań. Chciałem, aby wsiadła na mój statek i popłynęła ze mną do Polski. Niestety, piękne dziewczę nie chciało opuścić matki. Mój statek odpłynął bez uroczej Brazylijki, ale za to z innymi pasażerkami na gapę: głodnymi myszkami, które szybko uporały się ze zjedzeniem brazylijskich pamiątek. Po pewnym czasie dostałem list od Sonii, że bardzo żałuje, że nie popłynęła ze mną do Polski... Miejscowi z Rio nie chodzili na słynną plażę miejską, lecz na odległą od miasta plażę Barra da Tijuca z prozaicznego powodu – nie dojeżdżali tam turyści, więc też i nie było złodziei. Ta plaża była najbardziej bezpieczna. Byłem tam z brazylijskimi studentami, którzy jednocześnie tworzyli zespół muzyczny. Był i gitarzysta Norberto, był solista – Japończyk Evandro Yamagata ze swoją sympatią i jeszcze jedna dziew- statki_04-06-2014_korekta5.indd 43 05.06.2014 13:00
  • 44. 44 czyna o nazwisku Aquilera. Śpiewali w różnych kawiarniach, a próby odbywały się w należącym do Japończyka starym zamku na zboczu Corcovado, na którego szczy- cie jest posąg Chrystusa. Ów Japończyk co wieczór organizował w zamku – przed lub po próbie – spotkania towarzyskie, na których czasami zjawiał się posiniaczony, bo w Rio de Janeiro napady były wówczas na porządku dziennym. Miałem dużo szczęś- cia, że w trakcie miesiąca pieszych wędrówek po mieście (podczas powrotnego rejsu w 1989 r.) ani razu nie zostałem napadnięty, w przeciwieństwie do moich kolegów ze statku, nie raz okradanych. Nawet naszemu najwyższemu koledze złodzieje wykrad- li z kieszonki na piersi pieniądze, mimo że byli dużo niższego wzrostu. Jeden z nich zaczął coś robić przy ziemi, aż kolega pochylił się, co natychmiast wykorzystał złodziej, zabierając Tomaszowi jego wypłatę. Pewnego razu udało mi się „oszukać” złodzieja. Poruszałem się komunikacją miejską i – hańba – nikt mnie nie okradł. Będąc tym zaintrygowany, włożyłem do kieszeni siatkę wypchaną gazetami, tak aby wyglądała kusząco i kątem oka obserwowałem otoczenie. W końcu znudziło mnie to, bo nic się nie działo. Ale na ostatnim przystanku, przy Säo Conrado, stwierdziłem brak siatki. Kiedy i jak zniknęła? Nie mam pojęcia, nic nie poczułem. Z drugiej strony to dobrze, bo tamten mógł się zorientować, że z niego zakpiłem i wpakować mi kawałek żelaza między żebra. W Rio de Janeiro bardzo podobały mi się bloki mieszkalne. Były w nich dwupiętro- we mieszkania – jakby małe rodzinne domki w bloku. Każdy blok miał basen i klubo- kawiarnię na różne uroczystości. W takim lokalu, na zorganizowanej dla mnie nauce samby, byłem obiektem śmiechu całego bloku. Wszyscy żartowali z mojej pseudosamby. Odkrywanie Rio rozpocząłem wieczorem, bo w dniu przycumowania statku byłem zajęty pracą. Kiedy zrobiłem sobie wolne, wszyscy moi koledzy z ekipy ichtiologów od dawna już zwiedzali miasto. Załoga pokładowa poinformowała mnie, że wszyscy poszli oglądać szkołę samby, znajdującej się tuż przy porcie. Kierując się ich wska- zówkami, wszedłem na piętro przyportowego budynku i okazało się, że to nie szkoła tańca, lecz portowa kawiarnia. Owszem, byli tam koledzy ze statku, ale nie ichtiolo- dzy, tylko marynarze z załogi. Tańczyli na scenie sambę z pięknymi – jak pomyśla- łem wówczas – kelnerkami. Muzyka bardzo mi się spodobała, zostałem więc i zająłem wolny stolik. Chwilę później przysiadła się młodziutka dziewczyna, którą zaprosiłem do tańca i łamaną angielszczyzną zaczęliśmy rozmawiać. Dziewczyna opowiedziała mi historię swojego życia: o tym, że nie lubi marynarzy, bo jej ojciec był portugalskim marynarzem, który mieszkając z jej matką, pewnego dnia odpłynął statkiem z Rio i słuch po nim zaginął; o tym, jak matka ją urodziła, ale nie miała środków na utrzy- manie dziecka i sprzedała ją do domu publicznego, i o tym, że teraz ma 16 lat i tylko tańczy. Zaprosiła mnie do siebie. Tam wzruszony jej historią dałem jej zegarek od ojca chrzestnego. Bardzo się nim cieszyła. statki_04-06-2014_korekta5.indd 44 05.06.2014 13:00
  • 45. 45 Fot. 51. Nieśmiałe żarty i pogawędki w blasku sławy kierownika PAN-u prof. Stanisława Rakusy- -Suszczewskiego (na drugim planie). Wszyscy wyglądamy brazylijskiego lądu. Wpływamy do Rio Entering Rio Fot. 52. Wpływamy do Rio de Janeiro, przepływamy obok Głowy Cukru. Po prawej kierownik grupy ichtiologicznej, prof. dr hab. Józef Sosiński. Zajmował się szacowaniem zasobów ryb antarktycznych. Wyznaczał biomasę metodą powierzchni przetrałowanej i prognozował wielkości zasobów ryb. statki_04-06-2014_korekta5.indd 45 05.06.2014 13:00
  • 46. 46 Fot. 55. Przycumowaliśmy już do na- brzeża. Rur i innych materiałów jak w Gdańskiej Stoczni Remontowej – jedyna różnica to te trzy palmy przy wiadukcie. Fot. 53. Przypłynął po nas pilot (w mo- torówce przybijającej do prawej burty „Siedleckiego” ), który wprowadził nas do portu w Rio de Janeiro. Fot. 54. Razem z nami do portu wpływa 4-maszto- wiec hiszpańskiej marynarki wojennej. Może też z Vigo? statki_04-06-2014_korekta5.indd 46 05.06.2014 13:00
  • 47. 47 Fot. 57. Podobnie Jacek Szlakowski, również ichtiolog, na tle naszego białego statku. Fot. 56. Nasze pierwsze kroki na brazylijskiej ziemi. Na pierwszym planie ichtiolog Zdzisław Ciel- niaszek stawia je w plażowych japonkach. Z tyłu przy nabrzeżu r/v „Prof. Siedlecki”. statki_04-06-2014_korekta5.indd 47 05.06.2014 13:00
  • 48. 48 Nowoczesne miasto Modern City Fot. 58. Tuż przy porcie tętni życiem „nowoczesne miasto”. Jest z nami kolega z ekipy ichtiologicz- nej – Romuald Pactwa. Pewnie planuje zakupy dla rodziny. Fot. 59. Katedra barokowa z okresu kolonialnego w cen- trum Rio, w dzielnicy staromiejskiej. Prócz niej jest tu jeszcze m.in. pałac wicekrólów Brazylii i Izba Depu- towanych. Rio w latach 1763-1960 było stolicą Brazylii. statki_04-06-2014_korekta5.indd 48 05.06.2014 13:00
  • 49. 49 Fot. 60. W centrum Rio znajdują się też bloki z luksusowymi piętrowymi mieszkaniami, każde po- siadające własny taras, salon i kuchnię na parterze oraz sypialnię na piętrze. Każdy blok ma własny basen i salę bankietową. statki_04-06-2014_korekta5.indd 49 05.06.2014 13:00
  • 50. 50 Na Głowie Cukru On Sugarloaf Mountain Fot. 62. A tu profile naszego infor- matycznego fachowca, Andrzeja Kunickiego i Emila Ociepki obok parkującej kolejki linowej na grani- towej Głowie Cukru. W tle Corco- vado – wys. 704 m – góra, na szczy- cie której stoi 38-metrowy posąg Chrystusa Zbawiciela wzniesiony w 1931 r. Fot. 61. Jesteśmy na Głowie Cukru, 396 m n.p.m., z widokiem na Corco- vado z posągiem Chrystusa i na port jachtowy Rio de Janeiro. W środku kierownik rejsu, dalej Emil Ociep- ka, spec od elektroniki, bliżej Karol Szynaka. statki_04-06-2014_korekta5.indd 50 05.06.2014 13:00
  • 51. 51 Fot. 64. Głowa Cukru znajduje się przy wejściu do portu. Z portu wypływa maleńki jacht wejściem jachtowym, a na lewo od latarni wypływa statek wejściem portowym. I sympatyczny kierownik ostatniego, 33. rejsu na „Siedleckim”. Fot. 63: Widok na nadoceaniczną część Rio, na dzielnicę Copacabana, z pięknymi zło- tymi plażami zatoki Guanabara oraz Emil – władca przestrzeni elektronicznej na r/v „Prof. Siedlecki”. Emil – władca przestrzeni elektronicznej na r/v „Prof. Siedlecki” statki_04-06-2014_korekta5.indd 51 05.06.2014 13:00
  • 52. 52 Fot. 66. Złote plaże Copaca- bana i rzadki widok zrelak- sowanego kierownika rejsu, dra Janusza Kalinowskiego. Zajmował się oceną bioma- sy ryb antarktycznych za po- mocą fal ultradźwiękowych. Fot. 65. Mała wysepka i plaże zatoki Guanabara. Na pierwszym planie Emil i Karol. statki_04-06-2014_korekta5.indd 52 05.06.2014 13:00
  • 53. 53 Fot. 67. Rio de Janeiro na Głowie Cukru ma własną syrenkę. Rio znajduje się wśród wielu grani- towych „głów cukru”, tworzących w Zatoce Guanabara cyple wyspy. Na jedną z nich wybrałem się promem wycieczkowym. Kiedy pływałem przy brzegu, podgryzły mnie jakieś ryby (ale nie piranie). Brzegi były porośnięte skorupami pąkli. Fot. 68. Pamiątkowa pocztówka małej wysepki Itacuruça i plaży Àguas Lindas z głazami porośnię- tymi ostrymi skorupami pąkli, tnącymi stopy. Po wyspie można było jeździć tylko rowerami. statki_04-06-2014_korekta5.indd 53 05.06.2014 13:00
  • 54. 54 Fot. 70. Wsiadamy do kolejki i zjeżdżamy na dół. Kolejka ma przeźroczyste dno, za to dach jest ciemny, aby słońce nie przegrzało układów scalonych w głowach Emila i Karola – naszych nieroz- łącznych przyjaciół z przestrzeni radiolokacyjnej „Siedleckiego”. Fot. 69. Na Głowie Cukru był jeszcze mały ogród zoologiczny z okazami brazylijskiej przyrody – głównie drobnej fauny, którą ogląda Andrzej Kunicki, nasz żywy komputer zadziwiony istnieniem świata rzeczywistego. ...nasz żywy komputer zadziwiony istnieniem świata rzeczywistego. statki_04-06-2014_korekta5.indd 54 05.06.2014 13:00
  • 55. 55 Fot. 72. Ciekawy blok mieszkalny wykuty w skale, kiedyś mieszkałem w podobnym w Bad Schandau. Fot. 71. Z takiej kolejki nawet małe dzieci mogą wszystko zobaczyć. Graniowe „głowy cukru” tworzą z Rio jedno z najpiękniejszych miast świata. statki_04-06-2014_korekta5.indd 55 05.06.2014 13:00
  • 56. 56 Fot. 73. Na przeciwległą skałę (przy której jest stacja początkowa kolejki) wspina się alpinista. Fot. 74. Koniec naszej podróży kolejką linową. Tutaj nie ma kolejki za biletami jak na Kasprowy w Zakopanem. statki_04-06-2014_korekta5.indd 56 05.06.2014 13:00
  • 57. 57 Copacabana Fot. 75. Wspaniała kąpiel ocea- niczna na plaży Copacabana. Sil- ne odpływy mogą znieść daleko od brzegu. Jestem biały jak młynarz – kiedy płynęliśmy przez Atlantyk, nie opalałem się, lecz siedziałem nad instrukcjami w pracowni „Sied- leckiego”, niejednokrotnie racząc się nawet 20 kawami dziennie. Fot. 76. Kartka z Copacabany. W miejscach, gdzie woda była spokojna, a brzeg piaszczysty, było więcej ludzi, za to mniej odzieży. Nawet dzisiaj na polskich plażach nie ma takich odważnych strojów. Nawet dzisiaj na polskich plażach nie ma takich odważnych strojów. statki_04-06-2014_korekta5.indd 57 05.06.2014 13:00
  • 58. 58 Fot. 77. Na plaży Säo Conrado, na peryferiach Rio było mniej plażowiczów, ponieważ ze względu na duży spadek dna brzegu nie można było daleko wypływać. Pływałem tam za pierwszym razem z Andrzejem Kunickim, kolegą z kajuty. Na horyzoncie widać koniec cypla, na który prowadzi most. Jest tam urocza kawiarnia i restauracja. Fot. 78. Z drugiej strony, patrząc w kierunku miasta, widać Głowę Cukru, co daje pojęcie, jak daleko jest do „Siedleckiego”. Żeby dotrzeć do portu, trzeba było od Głowy Cukru przejść wzdłuż basenu jachtowego, obejść lotnisko i minąć dworzec autobusowy. statki_04-06-2014_korekta5.indd 58 05.06.2014 13:00
  • 59. 59 Fot. 81. ...lotniarzem i tym samym nie połamałem nóg jak mój wujek z Krakowa, pechowo lądując na swojej lotni. Fot. 79. Kartka. Lot lotnią nad plażą Säo Conrado kosztuje 50 R$ za 1 godzinę. W szkole śred- niej (w 1978 r.) miałem pierwsze dostępne w Polsce plany budowy lotni z  „Horyzontów techniki” i materiał zwany dakron. Fot. 80. Ale nie było szans, aby zdobyć lekkie rurki duraluminiowe, dlatego nie stałem się... statki_04-06-2014_korekta5.indd 59 05.06.2014 13:00
  • 60. 60 Posąg Chrystusa Statue of Jesus Christ Fot. 82. Lotniarz z kartki miał wspa- niały widok. Posąg Chrystusa – nie- stety nie było czasu na wejście pieszo stopniami. Fot. 83. Widok ze szczytu Corcovado z podnóża po- sągu Chrystusa na miasto. Można zobaczyć most i port, w którym jest nasz „Siedlecki”. Aby tutaj przyjechać, wzięliśmy taksówkę. Widok ze szczytu Corcovado z podnóża posągu Chrystusa na miasto. Fot. 84. Z parkingu dla samochodów ostatnie metry dzielące nas od szczytu wszyscy musieli- śmy pokonać na własnych nogach. statki_04-06-2014_korekta5.indd 60 05.06.2014 13:00
  • 61. 61 Fot. 86. Norberto, mój brazylijski kolega, który pokazywał mi Rio, gdy byliśmy tam drugi raz w marcu 1989 r., kiedy statek był w rejsie powrotnym z Antarktyki. „Siedlecki” stał wówczas miesiąc w naprawie. Norbert – sąsiad z plaży – zgodził się spoglądać na moje rzeczy, gdy pływałem w oceanie. Jego ojciec odbudowywał Warszawę ze zniszczeń II wojny światowej. Ciotka Norberta, bardzo miła pani, pracowała w polskiej ambasadzie w Rio. Fot. 85. Rio po raz drugi, czyli od 12 III 1989 r. W skalistych miejscach plaży znany już widok: rybacy i wędkarze skupiający się w miejscach obfitych w ryby – w miejscach mieszania się wód, o dużej zawartości tlenu i cząstek organicznych. statki_04-06-2014_korekta5.indd 61 05.06.2014 13:00
  • 62. 62 Wycieczka samochodem Norberta Norbert’s car trip Fot. 88. Przejeżdżamy obok Rodrigo de Freitas, poruszając się brzegiem miejskiego jeziorka. Na przeciwległym brzegu są piękne okazy flory i fauny tropikalnej w ogrodach zoologicznych i bo- tanicznych. Dawniej Rio było założoną w 1555 r. osadą francuską, zwaną La France Antarctique. 10  lat później osadę objęli Portugalczycy. Fot. 87. Wycieczka samochodem Norber- ta. Corcovado przed rezydencją Evandra, gdzie byliśmy na próbie jego zespołu mu- zycznego. Norberto mówił, że ten samo- chód jest dla niego – studenta – najlepszy, bo wcale nie trzeba go pilnować. Fot. 89. Oddalając się od Rio de Ja- neiro samochodem, podziwialiśmy dwupoziomową drogę wijącą się nad brzegiem oceanu. Nowoczesne i cie- kawe rozwiązania architektoniczne i urbanistyczne Rio zyskało dopiero w XX wieku. statki_04-06-2014_korekta5.indd 62 05.06.2014 13:00
  • 63. 63 Fot. 91. Plaża zmotoryzowanych mieszkańców Rio: Barra da Tijuca, długa na 17 km. Nie ma pod- miejskich autobusów i nie ma miejskich złodziei, ale za to jest 17 km pięknych dziewcząt. Nie zda- rzają się przywłaszczenia mienia inne niż kradzieże serc. Fot. 90. Niesamowite wrażenie robią też nieustępliwe domki położone na stoku, tak blisko oceanu, na skałach granitowych. Nad Bałtykiem tak blisko brzegu nie miałyby szans przetrwania. W rok lub dwa obsunęłyby się do morza – jak nasza wioska Trzęsacz. statki_04-06-2014_korekta5.indd 63 05.06.2014 13:00
  • 64. 64 Fot. 93. W tamtych czasach motolotnia była sensacją. Fot. 92. Tu kąpiele są bezpieczne. Nie jest tak głęboko jak na Säo Conrado i nie ma takiego tłoku jak na Copacabanie. Starsi bywalcy Barra da Tijuca, których spotkałem, spędzali całe dnie na plaży, bawiąc się i śmiejąc. Raczyli się przy tym dużą ilością koniaku, a mimo to nigdzie nie było widać żadnych oznak nadmiaru – wszystko wyciągało słońce i ocean. Marek i ja kupiliśmy sobie takie palety do tenisa plażowego. statki_04-06-2014_korekta5.indd 64 05.06.2014 13:00
  • 65. 65 Fot. 94. Za dziewczyną na zdjęciu jest Evandro – Japończyk, solista studen- ckiego zespołu muzycznego, w  któ- rym Norberto gra na gitarze. W jego zamku na stoku Corcovado zespół ma próby. Wymieniliśmy się obu- wiem: on dał mi trampki, a ja jemu sandały. Fot. 95. Te dziewczyny były w dobrej sytuacji, nie miały problemów z utrzymaniem się. Poznałem też młodą kobietę z faveli. Pracowała nocami, aby zarobić na kurs sekretarek i dostać pracę w biurze. statki_04-06-2014_korekta5.indd 65 05.06.2014 13:00
  • 66. 66 Fot. 96. Za Rio de Janeiro, bardziej na północ od brzegu oceanu, w drodze do rodziców Norberta. Droga malowniczo kręci się zboczami poprzez otaczające Rio pasmo gór. Przy drodze sprzedają świeżo wyciśnięty sok z trzciny cukro- wej. Dobry, bardzo energetycz- ny, ale nie można przesadzić z ilością. Fot. 97. Norberto w domu ze swoją matką; dostałem od niej szczepy pięknych kwiatów, niestety zjadły je myszy. Warto dodać na marginesie, że mieli klatkę na ptaki dużą jak dom, więc jej miesz- kańcy mogli sobie swobodnie latać. Nawet człowiek spokojnie się w niej mieścił. Pierwszy i ostatni raz w życiu widziałem coś takiego… statki_04-06-2014_korekta5.indd 66 05.06.2014 13:00
  • 67. 67 Fot. 98. Lubiłem spacerować w nocy. Cicho i spokojnie, nie ma ludzi – zupełnie inaczej niż w Ho- nolulu czy w polskich portach. Panie obawiały się w trakcie zakupów przejść z jednego przystanku do drugiego. Pewnego dnia pojechałem autobusem do faveli. Poznałem tam grupę katolicką – mło- dych ludzi, którym wiara, wspólne spotkania i śpiewy pomagały utrzymać pogodę i spokój ducha. Podczas powrotu do portu kierowca autobusu nagle w trakcie jazdy dał mi kierownicę, abym pro- wadził dalej. Pewnego dnia pojechałem autobusem do faveli. Poznałem tam grupę katolicką – młodych ludzi, którym wiara, wspólne spotkania i śpiewy pomagały utrzymać pogodę i spokój ducha. statki_04-06-2014_korekta5.indd 67 05.06.2014 13:00
  • 68. 68 Fot. 99. Kartka pocztowa: szczęśli- we dziecko rodzimych mieszkańców Brazylii. Fot. 100. Favele brazylijskie w Rio pełne są biedaków i bardzo dużo dzieci kradnie na plażach. Czy ktoś ma serce dla biednej kobiety śpiącej na ulicy? To inny obrazek Rio autorstwa Stuarta. statki_04-06-2014_korekta5.indd 68 05.06.2014 13:00
  • 69. 69 Żegnamy piękne Rio Farewall beautiful Rio Fot. 101. Wypływamy z  por- tu, obok Głowy Cukru 14 XII 1988  r. w  dalszy rejs na An- tarktykę. Żegnamy piękne Rio, za nami pozostają plaże, strajki i ludzie. Część z nich żyje ra- dośnie, bez żadnych problemów, część to studenci martwiący się o przyszłość kraju, jeszcze inni to biedacy z faveli, którym ma- rzy się zwykła praca, wyjazd do USA. Z  tyłu, pod pieczą okrętu, strajk trwa. Fot. 102. Tomasz jest trochę nie w humorze – pewnie z powodu wspomnień z wycieczki w Rio, w cza- sie której zawartość jego kieszonki w koszuli bezpowrotnie przepadła. Rury za nami przeznaczone są dla stacji hiszpańskiej. statki_04-06-2014_korekta5.indd 69 05.06.2014 13:00
  • 70. 70 Fot. 104. Ryszard z PAN-u (na lewo, w koszuli) też nie ma brody. Może wszystkie Ryśki nie lubią nosić brody? Kiedy opuszczaliśmy port, Rio było otulone mgłą i nie było widać wyraźnych, żegna- jących nas brzegów. Fot. 103. Moi koledzy – jak na prawdziwych polarników przystało – mają brody. Ja nie potrafię este- tycznie jeść i pić, mając usta okolone włochatym gąszczem. Stuart (brodacz w białej koszulce) kupił sobie w Rio dużą puszkę soku na przejście Atlantyku w tropikalnym słońcu. Po wypłynięciu z portu zrobił w niej dwa otwory. Sączył przez nie sok przez wiele, wiele dni – bardzo ekonomicznie. Pod koniec jednak sok nie chciał wypływać, więc wyciął denko nożem, aby dostać się do resztek napoju. Okazało się, że wypływ tamował zakonserwowany w płynie olbrzymi karaluch. Szczęściem dla Rio, że zniknęło za horyzontem, bo Szkot chciał pobiec z reklamacją i siekierką. A tak mu smakowało. Sok to jednak nie tequila. statki_04-06-2014_korekta5.indd 70 05.06.2014 13:00
  • 71. 71 Na południe To the south Fot. 105. Im bardziej na południe, tym robi się zimniej. Jesteśmy coraz bliżej południowego końca Ameryki Południowej. Mój kolega z kajuty, Andrzej, założył już swoją antarktyczną puchową kurtkę. Im bardziej na południe, tym robi się zimniej... statki_04-06-2014_korekta5.indd 71 05.06.2014 13:00
  • 72. 72 Fot. 107. Stuart, asystent Marka – chyba zastanawia się, co tu zrobić z tak dużą próbą w jego bak- teryjnych studiach. Kiedyś to była ryba niekonsumpcyjna, aż do momentu wykrycia możliwości odciągania mocznika z jej mięsa. Fot. 106. Nie jesteśmy na połowach rekinów, ale jakoś dwa trafiły na po- kład. Dr Marek Zdanow- ski prawdopodobnie so- bie wędkował. Ciekawe, na jaką przynętę. statki_04-06-2014_korekta5.indd 72 05.06.2014 13:00
  • 73. 73 Punta Arenas w Chile Punta Arenas in Chile Trasa rocznego rejsu statkiem r/v „Profesor Siedlecki” biegła z Gdyni wzdłuż Atlantyku na Antarktykę. Z Rio wypłynęliśmy 14 XII 1988 r. Aby dotrzeć do następnego portu – Punta Arenas (Przylądek Piaszczysty), na drugą stronę kontynentu, na Pacyfik wpły- nęliśmy cieśniną Magellana (można wybrać inną trasę – przesmykami między wyspami Ziemi Ognistej, np. Beagle Channel). Dzięki Magellanowi już nie musieliśmy opływać osławionego z morderczych sztormów obszaru „Ryczących czterdziestek” i Cape Hor- nu. Ciekawe, że ma on kształt dinozaura, a pierwszy dinozaur został odkryty dla świata nauki właśnie w tej części Ameryki Południowej. Mały port, Punta Arenas w Chile, do którego zawijaliśmy na 4 dni (22-26 I 1989), aby zaokrętować ichtiologów, to dawny garnizon wojskowy i kolonia karna. Szczyci się pomnikiem Magellana (żeglarze, będąc tutaj pierwszy raz, całują stopę patagona siedzącego u stóp Magellana) i olbrzymim marketem wolnocłowym na peryferiach miasta. Po zawinięciu do portu wszyscy wybrali się tam na zakupy. Ja nabyłem kasetę video, dzięki której dostałem kopię filmu z chrztu morskiego. Kupiłem też kasety magnetofonowe, na które nagrałem w radiomagnetofo- nie Andrzeja – kolegi z kajuty – najnowsze przeboje muzyczne z amerykańskiego eteru, które na Polski rynek weszły dopiero po wielu latach. Aby pobyt nie ograniczał się tylko do zakupów w strefie wolnocłowej MIR zorganizował dla nas wycieczkę za miasto – na ognisko z pieczeniem lamy. Mięso lamy bardzo przypomina mięso baranie, zresztą lamy są łagodne jak owieczki. Ognisko, w którym uczestniczyłem, było rozpalone z dala od miasta, na pustkowiu, w pobliżu czegoś w rodzaju bacówki dla konnych gauchos – pastuchów wypasających lamy. Dawniej handlowano skórami guanako (dziko żyjący kuzyni lamy) i futrami fok. Za miastem okolica była pagórkowata, bardzo uboga w ro- ślinność. Klimat tam jest bardzo surowy, drzewa wyrastają karłowate, sękate i wszystkie pochylone są w kierunku wschodnim, czyli w kierunku, w którym szalały wiatry. Za miastem, pod jednym z takich drzew – 14 047 km od Warszawy, a 4111 km do bieguna południowego, gdzie wokół nie było ani żywego ducha, znalazłem 5 dolarów. Bardzo podobały mi się monety peso, natomiast na koperty nie przyklejało się znaczków, za to w ich miejsce poczta przybijała pieczątkę z napisem wartości przesyłki. W Punta Arenas albo w Fort Stanley na Falklandach przeprowadza się wymianę załóg statków płynących na Antarktykę. Wymiana taka przylatuje samolotem – nie przeprowadza się miesięcznych rejsów wzdłuż Atlantyku. Już w następnym roku na koszt współpracy z Anglikami dotarliśmy samolotem z Polski do Punta Arenas w cią- gu 2 dni, z przesiadką w Londynie, Rio de Janeiro i Santiago de Chile. Przy czym już wtedy mówiło się, że taka współpraca (z opłaceniem przelotu Polakom) Anglikom się statki_04-06-2014_korekta5.indd 73 05.06.2014 13:00
  • 74. 74 nie opłaca, bo taniej im wynająć Chilijczyków – z jednej strony tańsza siła robocza, z drugiej odpadają kosztowne przeloty z Europy. Pomimo sztormowej sławy wód otaczających skalisty cypel na wyspie Horn (naj- dalej wysunięty południowy punkt Ameryki Południowej) sztorm nie zagroził nam w czasie przepływania cieśniny Drake’a, gdzie Atlantyk styka się z Pacyfikiem na szerokości 400 km. Pierwszy żeglarz opływający przylądek 26 lipca 1616 r. nadał mu nazwę „Kaap Hoorn” na cześć miasta Hoorn w Holandii, z którego pochodził. Fot. 109. Mapa Cape Horn (hiszp. pot. Cabo Hornos). Fot. 108. Pocztówka z Pun- ta Arenas. Przylądek Horn znajduje się 425 m n.p.m. i ma kształt przypomina- jący dinozaura. statki_04-06-2014_korekta5.indd 74 05.06.2014 13:00
  • 75. 75 Fot. 110. Port Punta Arenas ma pomnik Magellana na rynku i duży market wolnocłowy. W 1520 r. Magellan jako pierwszy Europejczyk przepłynął cieśninę Magellana pozwalającą ominąć Horn i groźne wiatry: „ryczące czterdziestki”, „wyjące pięćdziesiątki” i „mordercze sześćdziesiątki”. statki_04-06-2014_korekta5.indd 75 05.06.2014 13:00
  • 76. 76 Fot. 113. W  Punta Arenas – 22- 26 I  1989 r. (po badaniach kry- la). MIR zorganizował wycieczkę za miasto z  ogniskiem i  piecze- niem lamy obok czegoś w rodzaju bacówki dla gauchos. Hoduje się tu też owce sprowadzone z Falk- landów. Na pierwszym planie tęga głowa od elektronicznego sprzętu – Emil Ociepka, obok pani Maria Łądkowska, po mojej lewej stronie Zdzisław Cielniaszek, na dalszym planie Romuald Pactwa. Fot. 111. Pod tym drzewem znala- złem 5 dolarów. Fot. 112. Gauchos, podobnie jak kow- boje z  Ameryki Płn., hodują bydło na dużych obszarach i polują. statki_04-06-2014_korekta5.indd 76 05.06.2014 13:00
  • 77. 77 Wizyta w polskiej stacji antarktycznej na wyspie Króla Jerzego Visiting the Polish Antarctic station on King George Island Fot. 115. Tabor pływający polskiej stacji z prawej strony podnóża Point Thomas. W wyspę, za zbiornikiem paliwa wcina się zatoka Ezcurra, w środku której jest jeszcze wysepka Dufayel. Naprzeciwko Lodospady Szmaragdowe. Fot. 114. 26 XII 1988 r. Antarktyka (w archipelagu Szetlandów Południowych). Odwiedzamy polską stację antarktyczną na wyspie Króla Jerzego. Przed nami szczyt Point Thomas, u którego podnóża zbudowana jest stacja – placówka badawcza Zakładu Biologii Antarktyki Polskiej Akademii Nauk (mapa na fot. 143). statki_04-06-2014_korekta5.indd 77 05.06.2014 13:00
  • 78. 78 Fot. 117. Przyjmujemy grupę powitalną załogi stacji Arctowskiego. W tle na ponad trzymetrowej skale latarnia stacji na Przy- lądku Kormoranów. Za latarnią Zatoka Półksiężyca i następnie Przylądek Rakusy. Obok latarni w budynku na kołach znajdu- ją się laboratoria biologiczne. Fot. 116. Z lewej strony Point Thomas, polska stacja antarktyczna im. Henryka Arctowskiego (kie- rownika naukowego rejsu statku Belgica; w latach 1897-99 sporządził mapy batymetryczne części mórz wokółantarktycznych i poczynił obserwacje oceanograficzne, glacjologiczne, meteorologiczne i geologiczne). Przyjmujemy grupę powitalną załogi stacji Arctowskiego. statki_04-06-2014_korekta5.indd 78 05.06.2014 13:00
  • 79. 79 Fot. 119. Płyniemy amfibią wojskową oddaną stacji na cele pokojowe, naukowe. Dzięki niej nie trzeba się martwić o wyciąganie łodzi na brzeg czy budowę mola do cumowania łodzi i statków. Fot. 118. Goście ze stacji – pracownicy Polskiej Akademii Nauk – bardzo ucieszyli się ze spotkania, szczególnie ciepło przywitali grupę z PAN-u, zaokrętowaną na „Siedleckim”: prof. Suszczewskiego, dra Zdanowskiego i innych. statki_04-06-2014_korekta5.indd 79 05.06.2014 13:00
  • 80. 80 Fot. 121. Kości wielorybów – relikty wielorybnictwa zato- kowego w Antarktyce. Po wy- nalezieniu harpuna połowy wielorybów gładkoskórych nasiliły się znacznie, a po wy- nalezieniu pochylni rufowych do wciągania wieloryba na po- kład nie były już potrzebne lądowe stacje ani osłonięte zatoki, takie jak Zatoka Ad- miralicji. Zakaz połowu chro- ni wieloryby w  Antarktyce od 1982 r. Fot. 120. Łódź taboru pływają- cego stacji i zbiornik paliwa, ja- kich sporo w portach rybackich nad Bałtykiem. Do budynku głównego stacji idzie się w lewo wzdłuż brzegu do Zatoki Arc- towskiego. Fot. 122. Na stacji zostaliśmy przyjęci bardzo gorąco. Na wprost siedzi Wal- demar, po jego prawej Andrzej, a przed nim Emil. statki_04-06-2014_korekta5.indd 80 05.06.2014 13:00
  • 81. 81 Fot. 123. Od profesora Stanisława Rakusy-Suszczewskiego, kierownika grupy Polskiej Akademii Nauk, dostałem kartę pamiątkową z jego dedykacją. Od profesora Stanisława Rakusy-Suszczewskiego, kierownika grupy Polskiej Akademii Nauk, dostałem kartę pamiątkową z jego dedykacją. statki_04-06-2014_korekta5.indd 81 05.06.2014 13:00
  • 82. 82 Fot. 124. Wnętrze stacji jest bardzo przytulne, przypomina atmosferę górskich schronisk. Stacja powstała jako całoroczna jednostka badawcza Instytutu Ekologii PAN-u, może w niej zimować 20 osób, a latem przebywać nawet 70 osób. Prowadzone są ciągłe pomiary meteorologiczne i badania naukowe. statki_04-06-2014_korekta5.indd 82 05.06.2014 13:00
  • 83. 83 Fot. 126. Niedaleko stacji samiec słonia mor- skiego (Mirounga leonina) broni swojej samicz- ki (a może mieć „harem” złożony i z 40 sa- miczek), nawet na lądzie porusza się szybciej niż człowiek. Żywi się rybami i głowonogami. Zimę spędza na morzu, w pobliżu kry lodowej. Nurkuje do 1,5 km w głąb wody. Rozmnaża się na lądzie, a jego ciąża trwa 11 miesięcy. Fot. 125. Grób Włodzimierza Puchalskiego – Polaka urodzonego 6 III 1909 r., przyrodnika, fotografika, reżysera filmów przyrodniczych, takich jak: Bezkrwawe łowy, Ptasia wyspa, Na- sze gady i płazy. Zmarł 19 I 1979 r. w czasie wykonywania zdjęć na wyspie i tutaj został pochowany. statki_04-06-2014_korekta5.indd 83 05.06.2014 13:00
  • 84. 84 Fot. 128. Nie chcą podejść jak wiewiórki w  parku. Albo ręce za bardzo pachną mydłem. Pin- gwiny te w czasie wylęgu żyją na wolnych od lodu skalistych wybrzeżach. Poza tym okresem przebywają w strefie przylodo- wej, gdzie jest kryl. Fot. 127. Nieco dalej kolonia pingwinów Adeli (od imienia Adelie, żony J.D. d’Urville) z małymi. Bardzo śmiesznie śliz- gają się po lodzie. Rozpędzają się szybko, rzucają się do przodu brzuchem na lód i jadą tak spo- ry kawałek. Podobnie śmiesznie skaczą do wody z  brzegu czy z kry. Rozpędzają się i wyciągają do przodu nogi, tak aby wpaść do wody na ogon i  pupę. Wy- glądają wtedy jak baraszkujące na śniegu dzieci. Fot. 129. Do mnie też nie chcą się zbliżyć. Liczba pingwinów Adeli jest ściśle związana z pokryciem lo- dowym. Mniej jest kolonii, gdy stan pokrycia lodowego i powiązanego z nim kryla, którym zasadniczo się żywią, jest niski. Łowią też ryby i głowonogi. Gołej ręki widocznie nie ma w menu pingwina. statki_04-06-2014_korekta5.indd 84 05.06.2014 13:00
  • 85. 85 Fot. 131. Sprytnie „schowane” jaja podobne do podłoża. W dołku w ziemi zniesione 2 jaja skuły (Catharacta antarctica) z rodziny wydrzyków; żywią się one rybami zrabowanymi innym ptakom oraz pisklętami i jajami ptaków. Pary łączą się na całe życie, wspólnie wysiadują jaja przez 30 dni. Młode są samodzielne po 45-55 dobach. Fot. 130. Miejscowy pracownik PAN-u bez trudu podchodzi i nie płoszy pingwinów. Naukowcy analizują je pod względem użycia ich jako organizmów wskaźnikowych – obecnie zmian pogody, a w przeszłości okresów ciepła i zimna, czyli zmian w zalodzeniu. Te zaś zmuszają zwierzęta do po- szukiwania innych miejsc lęgowych. statki_04-06-2014_korekta5.indd 85 05.06.2014 13:00
  • 86. 86 Fot. 133. Spory alg śnieżnych latem barwią podłoże na czerwono. Są też mchy, porosty. Trawa – śmiałek an- tarktyczny Deschampsia antarctica i Colobanthus crassifolius z  goździko- watych tworzą kępy na gruncie. Fot. 132. Na wyspie są też pingwiny maskowe (Pygoscelis antarctica), łowiąc salpy, są mniej niż Adele zależne od kryla. Tworzą pary i na zmianę opiekują się dwojgiem potomstwa przez 20, 30 dni. Jak w przypadku innych pingwinów gęste, krótkie pióra chronią je przed mrozem i lodowatą wodą, a w pływaniu pomagają palce z błoną pławną, krótki ogon i skrzydła w kształcie płetw, pokryte łuskowatymi piórami. statki_04-06-2014_korekta5.indd 86 05.06.2014 13:00
  • 87. 87 Fot. 135. Widok ze szczytu Point Thomas na wyspę Dufayel. Andrzej Kunicki nie tylko dzielił ze mną kabinę. Nauczył mnie używać komputera do analizy kryla i udostępnił mi instrukcje do wie- lu programów. Fot. 134. W drodze na szczyt trze- ba było uważać na skuły, aby nie podziobały głowy. Catharacta an- tarctica – żywi się jajami, pisklę- tami, zaś Catharacta maccormicki żywi się rybami z morza. Dziób wydrzyków jest zakrzywiony do dołu. ..trzeba było uważać na skuły, aby nie podziobały głowy. statki_04-06-2014_korekta5.indd 87 05.06.2014 13:01
  • 88. 88 Fot. 136. Mniej łagodne podejście na Po- int Thomas (ok. 175 m). Po drugiej stronie Lodospady Szmaragdowe – obrzeże Kopuły Arctowskiego – lodowca typu pokrywowego. Z radości tak zamachałem ręką, że czapka spadła mi w przepaść. Poczułem się jak je- den z pierwszych zdobywców Antarktydy z początku XIX wieku. Fot. 137. Słońce piękne, można było siedzieć i opalać się. W Antarktyce jest około 50 stacji badaw- czych, a wydaje się tu tak pusto i dziko, jakby człowiek nigdy się tu nie pojawił. Część stacji jest zamykana na zimę, w innych zmniejsza się załogę. Z radości tak zamachałem ręką, że czapka spadła mi w przepaść... statki_04-06-2014_korekta5.indd 88 05.06.2014 13:01
  • 89. 89 Fot. 139. Widok ze szczytu na statek w Zatoce Admiralicji. Po przeciwnej stronie jest wspominana już Kopuła Krakowa, ograniczana wzgórzami: Wawelu i Dzwonami Zygmunta; za nimi lodowce Wandy i Kraka. Fot. 138. Widok na statek i latarnię stacji. Obok latarni są laboratoria biologiczne. W połowie drogi do budynku głównego jest obserwatorium meteorologiczne. Po przeciwnej stronie Zatoki Admi- ralicji znajduje się Kopuła Krakowa – lodowiec typu pokrywowego, czyli niepodporządkowanego rzeźbie terenu, o powierzchni rzędu kilku tys. km kw. i grubości setek metrów. Stacja usytuowana jest na brzegu Kopuły Warszawy, na której opiera się szczyt Jardine i Point Thomas. Zachodni brzeg Zatoki jest Antarktycznym Obszarem Specjalnej Ochrony. statki_04-06-2014_korekta5.indd 89 05.06.2014 13:01
  • 90. 90 Fot. 141. Wracamy na statek – wydawałoby się, że po krach można byłoby na niego przejść, ale to złudzenie. Przezroczy- stość powietrza jest tak duża, że wszystko wydaje się bli- sko, ale z  proporcji wysoko- ści statku do człowieka widać dużą odległość, tak jak widać ją na fot. 139. Fot. 140. Kości wielorybów leżały wszędzie, przy- pominając, jak mocno były trzebione te zwierzęta. Jako przynależących do obszaru Specjalnej Ochro- ny nie można ich usunąć. Obok budynku główne- go stacji zbudowana jest szklarnia, w której rosły pomidory. Fot. 142. Ostatnie chwile na stacji otoczonej trzema lodowcami: Kopułą Warszawy, Kopułą Arctow- skiego i Kopułą Krakowa. Wracamy. Nikt z nas nie myślał wtedy o tym, że uczestniczy w pożeg- nalnym – 33. rejsie „Prof. Siedleckiego”, trawlera Stoczni Gdańskiej z 1972 r., który przepłynął już 850 tys. km. statki_04-06-2014_korekta5.indd 90 05.06.2014 13:01
  • 91. 91 Fot. 144. Wypływamy z zatoki; za to wydrzyk Maccormica (Catharacta maccormicki) podkradający ryby bardziej niż wydrzyk antarktyczny jaja Adelom, wraca na wyspę. Fot. 143. Mapa Zatoki Admiralicji, a na niej polskie nazwy świadczące o dużym wkładzie Polaków w badania wyspy. statki_04-06-2014_korekta5.indd 91 05.06.2014 13:01
  • 92. 92 Badania strefy przylodowej pomiędzy wyspą Elephant a Orkadami Płd. Research of the ice edge zone between Elephant Island and the South Orkney Islands Po opuszczeniu stacji Arctowskiego przez trzy dni – od 27 do 29 grudnia 1988 r. – pły- niemy do strefy przylodowej paku lodowego (lód dryfujący o zwartości ≥7/10), starsze- go lodu zawierającego dużo mikroorganizmów. Rozpoczęliśmy naszą pracę – badania ekologiczne strefy przylodowej rozciągającej się pomiędzy wyspą Elephant a Orka- dami Płd. – która trwała do 15 I 1989 r. W tej strefie – za pomocą sieci bongo i sieci przemysłowej – próbkowano charakter występowania kryla i innego zooplanktonu w stosunku do odległości od krawędzi pokrycia lodowego. Wyraźnie zaznaczyły się różnice w masie i składzie połowu kryla zależne od odległości od krawędzi lodu. Z krawędzią lodową związana jest produktywność pierwotna w Oceanie Południo- wym (obszar wód od Antarktydy do maksymalnego zasięgu krawędzi lodu). Dla morza Weddella jest to 67% rocznej produktywności pierwotnej, a w morzu Rossa aż 74%. W strefie przylodowej duża część produktywności pierwotnej opiera się na azotanach (użyźniających środowisko), stąd jest ona dostępna dla wprowadzania ze strefy eufo- tycznej w formie wyższego poziomu troficznego biomasy lub cząstek opadających na dno. Strefa przylodowa jest zatem ważnym źródłem produkcji biogenów i funkcjonuje jako kanał większości produktywności w formę wymienną, ma też istotne znaczenie dla troficznej dynamiki oceanu. Zakwit glonów latem to tym samym masowy rozwój kryla i przyciąganie żywiących się nim zwierząt. Strefę brzegu lodów można przy- jąć jako miejsce generujące wysoką produktywność pierwotną w Antarktyce, stąd na jej zmienność duży wpływ ma sezonowa zmiana krawędzi lodu (różnica powierzchni około 6 × 106 km między minimalnym w lecie a maksymalnym, zimowym zasięgiem). Przy czym istotny udział mają w tym szelfy wysp, archipelagi i cyrkulacje wodne. Jak ważna jest ta strefa – przy tych znacznych, okresowych różnicach powierzchni strefy przylodowej – wskazuje sezonowa różnica w produktywności. Letnie wartości mak- symalne są o około 50% większe niż minimalne w zimie. Strefa brzegu lodów (przej- ściowy rejon od wód całkowicie pokrytych lodem do wód niezmienianych wpływem lodu zgrupowanego – bariery lodowej) jest miejscem wysokiej aktywności biologicznej. Silnie akumulują się tu fito- i zooplankton, ptactwo wodne i ssaki wodne, a ich odcho- dy użyźniają siedliska, stając się pożywką dla bakterii, będących pokarmem dla zoo- planktonu. Są także źródłem związków organicznych i nieorganicznych potrzebnych dla świata zarówno roślinnego, jak i zwierzęcego. Ponadto przy tak wysokim poziomie troficznym mniejsze jest tu drapieżnictwo, głównie przez fizyczną obecność lodu do- statki_04-06-2014_korekta5.indd 92 05.06.2014 13:01
  • 93. 93 starczającego schronienia. Przez tworzenie się zatoczek ze zwiększoną stabilnością wód (wyłączając drobne cyrkulacje), może wzrastać biomasa zoo- i fitoplanktonu. Za- kwity fitoplanktonu w strefie przylodowej w dużej części pochodzą z pionowej stabil- ności wód powstającej wskutek sezonowego topnienia lodu i wycofywania się obrzeży lodu. Topnienie lodu powoduje zmniejszenie zasolenia wód powierzchniowych. Woda z rozpuszczenia rozmieszczona w warstwie do 20 m głębokości przy 1°C tworzy wysoko stabilną warstwę powierzchniową oporną na pionowe mieszanie, dlatego dostarcza optymalne środowisko dla wzrostu fitoplanktonu, zwłaszcza że nutrienty mogą tu- taj nie limitować wzrostu, a przepływ radiacji słonecznej w antarktycznym lecie jest wysoki (wyższy niż na równiku). Duże zakwity alg śnieżnych w letnich miesiącach mają koncentrację komórek rzędu 105 do 106 komórek na m³ i całkowicie przebar- wiają śnieg na czerwono, pomarańczowo, zielono albo szaro – zależnie od gatunku i warunków środowiska. Pigmenty kolorowe ochraniają komórki od zniszczenia przez ostre światło i promienie UV podczas miesięcy letnich. Pigmenty te mogą mieć formę żelaza, mieszanin taniny albo mogą być lipidami pomarańczowymi lub czerwonymi – jak w przypadku większości alg śniegowych. Cysty alg i spory to nieruchliwe formy alg, które mogą być czerwone, pomarańczowe albo żółtozielone, zwykle mają grube ściany i duże zapasy lipidu, słodziku i cukrów. Takie spory znoszą zarówno tempera- tury zimowe, jak i wysokie temperatury ziemi, skał i osuszanie w lecie, które zabiłoby normalne komórki wegetatywne. Stadia ruchliwe alg umożliwiają rekolonizowanie śniegu i lodu przez kiełkowanie spory oraz ulokowanie się w optymalnej dla fotosyn- tezy głębokości w kolumnie śniegu czy lodu. Komórki pewnego gatunku wydzielają duże ilości kleju, który przytwierdza je wzajemnie do siebie i do kryształów śniegu, co zapobiega zmyciu komórek. Klej tworzy też płaszcz ochronny i opóźnia osuszanie. Może mieć też dodatkową funkcję jako tarcza UV. Ponieważ poza zmiennością sezonową także międzyroczna (fluktuacje krawędzi lodu) istotnie zaznacza się w pokryciu i koncentracji lodu, odpowiednio podobna zmienność powinna występować w produktywności pierwotnej w obrębie strefy lodo- wego przybrzeża i dalej, na wyższych poziomach łańcucha troficznego, w tym kryla (a takie powiązanie z gatunkami przemysłowymi zbadano na innych basenach wod- nych, na przykład w przybrzeżach Peru). Zbadanie takich powiązań z krylem i wyżej w poziomach troficznych było ciekawym zadaniem. Zmienność w strefie przylodowej może wpływać na wyższe poziomy troficzne, na zasoby roślinożercy – kryla, jego reprodukcję – może wpływać na pewną inercję reak- cji, może być w relacji nawet odwrotnej albo może wpływać bardziej bezpośrednio do bardziej czułego poziomu larw kerguleny. Fitożerna młodzież ichtiofauny ma większą od kryla możliwość podążania za sezonowymi poziomymi oscylacjami lodowego przy- brzeża. Prawdopodobnie dzięki niemu poszerzają swój zasięg gatunki ryb dennych statki_04-06-2014_korekta5.indd 93 05.06.2014 13:01
  • 94. 94 zasiedlających szelfy wysp. W czasie ekspedycji ich larwy (gatunków: C. aceratus, C. rastrospinosus, C. wilsoni, T. eulepidotus, L. larseni, P. macropterus, Notothenia sp. (1)) zna- leziono w badaniach strefy przylodowej na otwartym oceanie daleko od szelfów wysp. Duża skala oddziaływania lodu, która rozciąga się w poziomie na 240 km, może mieć w tym zakresie efekt i w odniesieniu do mało labilnego kryla w okresie do 2 miesięcy – trwania zakwitu w jednym miejscu. Biomasa fitoplanktonu strefy przylodowej może nie być cała utylizowana w miejscu przez kryla i inne roślinożerne widłonogi (Cope- poda), ale w części musi odpadać ze strefy eufotycznej i być utylizowana na większych głębokościach lub przy dnie – wpływając na procesy bentosowe, na cykle biogeoche- miczne. Dla mikronektonu, kryla, larw ryb i innych organizmów strefy przylodowej dużymi drapieżnikami łowiącymi po zmroku, przeważnie do 10 m głębokości, są np. pingwiny cesarskie (wyjątkowo nawet powyżej 250 m głębokości), pingwiny białookie (do 70 m głębokości), petrele antarktyczne, przylądkowe, śnieżne, niebieskie, sztormowe, inne petrele: Pachyptila vittata, Procellaria aequinnoctialis, Sterna vittata, S. paradisaea. Ogól- nie z analizy „jadłospisu” powyższych ptasich drapieżników wynika, że kryl dominuje w wodach otwartych bezpośrednio przylegających do kry, przy czym wiosną mniej dominuje w strefie paku lodowego, a więcej do 200 km od niego. W badaniach ekologicznych strefy przylodowej rozciągającej się pomiędzy wyspą Elephant a Orkadami Południowymi przeprowadzonych na r/v „Profesor Siedlecki” stwierdzono, że ogólnie przy wyspach i pomiędzy wyspami, dalej od krawędzi lodu, wydajność połowowa kryla była 3 razy wyższa niż łowionego bliżej krawędzi lodu. Ponadto w porównaniu do kryla poławianego dalej na północ od krawędzi lodu, kryl poławiany bliżej tej krawędzi był mniejszy, liczniej reprezentowany przez juwenilne i osobniki niedojrzałe, które występowały tam wyjątkowo płytko, na 35 metrach. Niskie wydajności połowów E. superba uzyskane w sąsiedztwie krawędzi lodu mogą wynikać ze znacznych horyzontalnych fluktuacji zasięgu krawędzi lodu, które mo- gły utrudniać tworzenie skupisk, a istniejące rozpraszać bezpośrednio lub pośrednio poprzez zmianę struktury ekologicznej środowiska (m.in. przez zmianę fizycznych czy chemicznych właściwości wody, zmianę składu mikro- i makrobiocenozy strefy przylodowej). Analiza zapisów echogramów wykazała, że E. superba w sąsiedztwie krawędzi lodu występował średnio na 37 m i średnio 25 m płycej niż w wodach otwartego morza oraz że był to kryl liczniej reprezentowany przez młodociane i niedojrzałe osobniki. Prawdopodobnie obecność masy lodu modyfikuje górną warstwę wody licznego wy- stępowania kryla dojrzałego na zbliżoną w charakterystyce do dolnych warstw wody otwartego morza i przez to na optymalną hydrobiologicznie dla młodocianych i osob- ników niedojrzałych E. superba. Fluktuacje krawędzi lodu, przypuszczalnie degradują- statki_04-06-2014_korekta5.indd 94 05.06.2014 13:01
  • 95. 95 ce strukturę skupisk dojrzałego kryla, nie miałyby ujemnego wpływu na występowanie juwenilnych i niedojrzałych osobników w jego bliskim sąsiedztwie. Zróżnicowanie występuje także i dla innych gatunków. W strefie paku lodowego i jego krawędzi nielicznie spotyka się Thysanoessa macrura i E. crystallorophias. W ot- wartych wodach znacznie liczniej znajdowano obunogi (Amphipoda): Vibilia sp., Cyllo- pus sp., jak i salpy (S. thompsoni). W strefie paku lodowego znajdowano większe i licz- ne Pasiphaea longispina oraz dziesięciornice: Galiteuthis glacialis, Psychroteuthis glacialis, Kondakovia longimana i Gonatus antarcticus. Z Myctophidae E. antarctica, dalej od lodu dominowały w stosunku 7:1 większe osobniki, 81-90 mm (IV, V gr. wieku). Natomiast bliżej brzegu lodu poławiano osobniki mniejsze, 60-71 mm, w stosunku 2:1 lub 1:1, prawdopodobnie znajdujące przy lodzie lepsze warunki odżywcze. Inny mezopelagicz- ny gatunek Notolepis coatsi w większości znajdowano w strefie paku lodowego. Fot. 145. Kryl antarktyczny (Euphausia superba, Dana). Rodzina: Euphausiidae; rząd: szczętki; gro- mada: pancerzowce; podtyp: skorupiaki; typ: stawonogi; królestwo: zwierzęta; domena: eukarioty. Według rozmiaru i rozwoju (2; 3): 1. Juvenes – młodociane, brak petasmae (zmodyfikowane endo- pody pierwszej pary pleopodów) i thelycum (u podstawy ostatnich odnóży piersiowych). 2. Samce niedojrzałe, dojrzewające, petasmae nie wykształcona definitywnie. 3. Samce dojrzałe – petasmae definitywnie rozwinięta, zesklerotyzowana. 4. Samice niedojrzałe, dojrzewające – thelycum słabo rozwinięte, bez pigmentu lub słabo pigmentowane. 5. Samice dojrzałe, przedtarłowe – thelycum roz- winięte, często ze spermatoforami, czerwono pigmentowane. 6. Samice tarłowe – thelycum jak wyżej. Karapaks i często I segment odwłoka rozdęty przez masę jajową. 7. Samice potarłowe, thelycum jak w punkcie 5. Karapaks i I segment odwłoka rozdęty, pod nim puste przestrzenie po jajnikach opróż- nionych z jaj. Nie było poboru bezpośrednich prób pod lodem przeprowadzanych w celu odkrycia tam obecności – nawet do 13 km na południe od krawędzi lodu – wysokich gęstości kryla (30 000 osobników na m³). Pod lodem kryl – żerując w pozycji odwróconej – zbiera osad alg na spodzie lodu jak kosiarka. Zwykle w nocy unoszą się do powierzchni, aby znaleźć pokarm, pozostając głę- biej podczas dnia, w otwartym pelagialu. A pod lodem, gdzie może być ciemniej (trzeba pamiętać o śniegu na lodzie), czy wyraźne są migracje dobowe? Gdy nie ma zakwitu alg lodowych, kryl żywi się konkurencją dla pokarmu z alg – widłonogami (Oithona spp). Szczególnie młode kryle szukają schronienia przed drapieżnikami w małych szczelinach w lodzie. Większe topograficzne cechy pod lodem, takie jak zbieg prądów, ścieśnienia, przyspieszenia na wirach odzwierciedlane w rozkładach zmiany ciśnienia, ściągają kryla w wyższe gęstości skupień. Przy braku pokrywy lodowej salpa po- jawia się w większej liczebności. statki_04-06-2014_korekta5.indd 95 05.06.2014 13:01
  • 96. 96 Fot. 146. Wydajności zaciągów włokiem kryla w strefie oscylacji krawędzi pokrycia lodowego. Fot. 147. Wydajność połowu w zależności od długości kryla w strefie oscylacji krawędzi lodu przy wyspie Elephant i Orkadach Południowych (XII 1988 – I 1989). statki_04-06-2014_korekta5.indd 96 05.06.2014 13:01
  • 97. 97 Fot. 148. Myctophidae: G. braue- ri – baty, mezopelagiczny, w nocy na 200 m, ♀♂ ≤ 13,2 cm SL, żywi się krylem, także copepodami, amphipodami; E. antarctica – baty, mezopelagiczny, na 100 m, ♂ ≤ 8,2 cm SL, ♀ ≤ 10,3 cm SL, wiek ≤11 lat, żywi się eufazjami i wieloszczetami; larwy C. gunnari, C. aceratus i innych ryb pojawiają się w różnym czasie, nie obciąża- jąc ekosystemu; Amphipoda – obu- nogi, skorupiaki z pelagialu oce- anicznego przeźroczyste, bocznie spłaszczone, segmentowane, bez pancerza; Salpidae; głowonogi. Fot. 149. Liczebność, biomasa i średnie rozmiary kryla w stre- fie oscylacji krawędzi lodu przy wyspie Elephant i Orkadach Po- łudniowych (XII 1988 – I 1989). W strefie lodu pakowego, w strefie brzegu lodu występują duże ilo- ści fitoplanktonu pochodzącego z topnienia latem lodu (wieloletni zawiera więcej zakumulowanych organizmów), dodatkowo inicju- jącego zakwity w nowym sezonie letnim. Biomasę tego fitoplankto- nu szacuje się czasami na bliską statki_04-06-2014_korekta5.indd 97 05.06.2014 13:01
  • 98. 98 połowy całkowitej produkcji Oceanu Południowego. Okrzemki planktonowe i te z lodu morskie- go są pokarmem dla kryla, będącego podstawą łańcucha pokarmowego w Antarktyce. Stanowi on ogromną biomasę w Oceanie Południowym (niemal jak połowa całego światowego rybołówstwa) i jest pokarmem przede wszystkim wielorybów, fok, ptaków (głównie pingwinów), ryb i kalmarów. Pod lodem morskim juwenilne formy kryla żerują przez ok. 6 lat, aż do osiągnięcia postaci dorosłej. Kryl dorosły skupia się w ławice poza strefą lodu pakowego, z dala od krawędzi lodu. Roje kryla mogą rozciągnąć się pod morskim lodem do około 13 km od krawędzi. Tam żeruje na osadzonych od spodu algach lodowych. Fot. 150. Rozkłady długości i stadia dojrzałości gonad kryla dla zaciągów włokiem i bongo względem odległości od krawędzi pokrycia lodowego w Morzu Scotia od wyspy Elephant do Orkad Południo- wych (XII 1988 – I 1989). Im dalej od krawędzi, tym większy i dojrzalszy kryl. statki_04-06-2014_korekta5.indd 98 05.06.2014 13:01
  • 99. 99 Fot. 151. Kryl na dłoni i  powiększony D. forcipatus (http://copepodes.obs-banyuls. fr/en/fichesp.php?sp=612). Rząd Calanoi- da – liczny w zatoczkach – w wodach płyt- kich stanowi pokarm dla larw ryb. Gdy nie ma zakwitów, może być źródłem pokarmu dla kryla, co zwiększa biomasę fitoplankto- nu, bo mniej żeruje na niej D. forcipatus. W wodach otwartych Oithona sp. stanowi źródło pokarmu dla kryla i młodych ryb, sama żeruje na algach lodowych, więc te ostatnie pośrednio zapewniają rozwój rybom i krylowi (poza okresem zakwitu). Fot. 152. Analiza rozkładu długości Bhattachary’a (1), czyli otrzymywania struktury wiekowej kryla z proporcji grup wiekowych w klasach długości i odpowiednich parametrów wzrostu. Dane te uła- twiają prognozy i modelowanie. Podstawą łańcucha pokarmowego przy lodach są raczej algi lodowe, nie fitoplankton pelagialu. Liczne gatunki widłonogów (Calanus sp., Oithona sp.) rozmnażają się pod lodem przed zakwitem fitoplanktonu i odżywiają się osadzonymi tam algami lodowymi. Duże gatunki Calanus, łącznie z obunogami, tworzą bazę pokarmową dla ryb antarktycznych. Stąd larwy statki_04-06-2014_korekta5.indd 99 05.06.2014 13:01
  • 100. 100 ryb zależą od produkcji alg lodowych, zaopatrujących poprzez cykle produktywności widłonogów, które z kolei dostarczają jaja i nauplii dla larw ryb. Dlatego synchronizacja do zakwitu alg lodowych i do fitoplanktonu, tego tworzonego przez rozpadanie i topnienie lodu, jest istotna dla rozwoju rozpoczynających pierwsze żerowanie larw ryb antarktycznych. W konsekwencji poziom rekrutacji ryb antarktycznych może w następnych latach wpływać na żerowanie pingwinów, ssaków morskich i innych drapieżników ryb. Lokalne obniżenie liczebności rekrutacji larw ryb z powodu braku czy dysharmonii z tworzeniem się krawędzi lodu, czy z sezonowym zakwitem fitoplanktonu, będzie z pewnym czasowym przesunięciem niekorzystnie oddziaływać na drapieżniki ryb. Powtarzające się okresy zimnego lata, które powodują zredukowaną produktywność, determinują z kolei spadek liczebności ryb i ich drapieżników w latach późniejszych. Zdarzenia te mogą wiązać się ze zmianą w przypływie mas wodnych i ostatecznie z siłą i pozycją atmosferycznych zjawisk ciśnieniowych w Oceanie – zjawisk lokalnych, np. wzrost ocieplenia – przyspieszone topnienie – podwyższona stratyfikacja wody – słabsza odnowa w mikroelementy. Fot. 153. Stadia rozwojowe kryla. Gastrulacja (jajko  embrion) zaczyna się podczas zejścia 0,6-mi- limetrowych jajek na dno szelfu lub w oceanicznej toni na głębokości około 2000-3000 m. Gdy z jaja następuje wylęg, jako nauplius migruje do powierzchni, używając trzech par odnóży. W dalszej mi- gracji do powierzchni rozwija się metanauplius. Po 3 tygodniach kończy się migracja do powierzchni, po czym rozwija się calyptopis i dalej furcilia. 15-milimetrowy młody kryl wygląda jak postać dorosła. Kryl osiąga dojrzałość po 2 do 3 latach. Pancerz zrzucany jest co 13-20 dni (1; 2). statki_04-06-2014_korekta5.indd 100 05.06.2014 13:01
  • 101. 101 Fot. 154. Ekipa nurków zbiera próbki śniegu i lodu z kry i z gór lodowych do badania ich mikroflory i fauny. Zbierane są odwierty z różnych warstw lodu. Przerwa noworoczna New year’s break Fot. 155. Dwa dni po rozpoczęciu badań ekologicznych strefy przylo- dowej wszędzie napisane jest: „Prze- rwa na święto Nowego Roku”. Mimo że pięknych kobiet nie brakowało, nie było zabawy ani balu. Przede wszyst- kim była praca, codzienne omawianie wyników w mesie, planowanie badań (na długo przed Nowym Rokiem). Te kilka toastów po świątecznych daniach to tylko „kropla w  Morzu Weddella” – pełnego badań bongiem i siecią oraz echosondą. statki_04-06-2014_korekta5.indd 101 05.06.2014 13:01
  • 102. 102 Fot. 156. W kabinie kierownika rejsu, dra J. Kalinowskiego szampan szybko uderzał do głowy, gdyż dodawane do niego kostki lodu strzelały. Lód ten pochodził z dużych głębokości, gdzie pęcherzyki gazu zamrożone były pod dużym ciśnieniem. W miarę topnienia lodu gaz uwalniał się gwałtownie. Fot. 157. Sylwestrowe spotkania odbywały się w pracowniach, ponieważ mieściły więcej osób. W tej pracowni były echosondy, dzięki którym otrzymywaliśmy informacje, na jakiej głębokości znajdują się poszczególne ryby albo jaki jest charakter występowania kryla. Biomasę kryla z echointegracji obliczał kierownik rejsu dr Janusz Kalinowski. Zapisy kryla z echosondy badała także pani Małgo- rzata Godlewska (z PAN-u) w sylwestrowym nastroju otoczona panami: szampana (z Polski?) trzyma Piotr Tecław, obok jest Karol Szynaka. statki_04-06-2014_korekta5.indd 102 05.06.2014 13:01
  • 103. 103 Fot. 159. Czasem nie wiadomo, jakie miny stroić przed kamerą. Czy to powaga, czy uśmiech? Fot. 158. Opalenizna z tropików nie zniknęła. Jesteśmy chyba w mesie: Andrzej, ja w rogu, Karol i Tomek. Czasem nie wiadomo, jakie miny stroić przed kamerą. Czy to powaga, czy uśmiech? statki_04-06-2014_korekta5.indd 103 05.06.2014 13:01
  • 104. 104 Fot. 162. Na koniec sylwestra panu Alfredowi i  innym pozostawała ciasna koja, aby śnić o walcu lub tangu... Fot. 160. Hiszpanka Aida pomimo drobnej sylwet- ki jest bardzo wysporto- wana i przede wszystkim silna duchem. Fot. 161. Aida jest też do- brym fotografem: tu oglą- da wschodnie negatywy. Niestety, nie były tak do- bre jak zachodnie. statki_04-06-2014_korekta5.indd 104 05.06.2014 13:01
  • 105. 105 Badania stanu zasobów ryb na szelfie Georgii Płd. Research of the state of fish resources on the South Georgia shelf Fot. 164. Tym razem algi nie pochodzą z sieci (domena ichtiologa prof. J. Sosińskiego) ani z bongo (domeny krylologów), lecz z wycinków lodu i  śniegu wykonanych przez ekipę płe- twonurków dla mikrobiologa dra Marka Zda- nowskiego i jego asystenta Stuarta Donachie. Posklejane są ze sobą i  z  podłożem, dlatego trudniej je z niego zmyć. Kryl może zeskrobać warstwę alg lodowych od spodu lodu pakowe- go, pływając w odwrotnej pozycji bezpośrednio pod lodem. Kryl rozwinął specjalne rzędy jakby grabi w zakończeniach thoracopods i żeruje na algach ze spodu lodu jak kosiarka. Jeden kryl może „skosić” 1,5 cm w 2 sekundy. Warstwa osadzonych na spodzie lodu alg jest obecna na bardzo rozległych obszarach. Zawiera więcej węgla organicznego niż cały słup wody pod lo- Fot. 163. Z krylem (po lewej) i rybami (po prawej, domena prof. J. Sosińskiego). Próby kryla pobie- rano blisko i daleko krawędzi lodu, pomiędzy Elephantem a Orkadami za pomocą przemysłowych zaciągów siecią z miejsc i głębokości mających w echosondzie zapisy obecności kryla oraz za pomocą sieci bongo z głębokości od 299 m do powierzchni. Określano ciężar prób. Z każdej próby – z zaciągu i z bongo – pobierano podpróbę 100 osobników kryla w celu określenia rozkładu długości, struktury dojrzałości oraz stopnia żerowania kryla w próbie. Zapisy echogramów były analizowane pod wzglę- dem biomasy i charakteru skupień kryla. Długości SL kryla z podprób mierzono z dokładnością do 1 mm. Jego ciężar obliczano z długości wg wzoru: W = a × Lb , przy a = 0,0039, b = 3,1846, prócz 5. stadium, dla którego a = 0,0054, b = 3,1391. Zawartość żołądka określano w skali 5-stopniowej, a dojrzałość gonad w skali 7-stopniowej (3). statki_04-06-2014_korekta5.indd 105 05.06.2014 13:01
  • 106. 106 dem. Podczas wiosennego zakwitu alg spód lodu pakowego jest dużym źródłem energii. Kryl, żeru- jąc, często wypluwa agregacje alg, zawierające tysiące zlepionych ze sobą niestrawionych komórek. Kryl wydala także sznury fekalii zawierających nadal duże ilości węgla i muszli okrzemek. Obydwa rodzaje odpadów z żerowania kryla są ciężkie i toną bardzo szybko. Proces ten, tzw. biologiczna pompa w głębokich wodach Oceanu Lodowatego (od 2 do 4 m), działa jako transport dwutlenku węgla: pobiera duże ilości węgla (CO2) od biosfery i zatrzymuje go na około 1000 lat. Jeśli powyższy fitoplankton żeruje inny składnik pelagicznego ekosystemu, większość związanego węgla pozostaje w górnych warstwach Oceanu Lodowatego. W powyższych procesach uczestniczy olbrzymia bioma- sa w przypuszczalnym cyklu zwrotnym. W Antarktyce występują okresy braku pokarmu, w których u kryla zachodzi wtórna resorpcja ciała. Nie podlegają jej oczy kryla, dlatego mierząc oczy i długość kryla, z ich stosunku można odczytać siłę czy okres doznanego głodu. Algi lodowe latem masowo rozkwitają (rzędu 105 do 106 komórek na m³, produkcja pierwotna 30-50 g C/m²), więc i kryl rozwija się (od 13 mln do kilku bilionów ton rocznie) i przyciąga ryby żerujące go rocznie w ilości ok. 15 mln ton, kałamarnice – 65 mln, ptaki – 18 mln, foki – 96 mln. Wszystkie razem pochłaniają 232 mln ton kryla (1). Po ukończeniu programu ekologicz- nych badań strefy przylodowej płyniemy po ichtiologów. W Punta Arenas stacjo- nujemy kilka dni w styczniu 1989 r. Na- stępnie wracamy do pracy z siecią, teraz na szelf Georgii Płd. – od 1 lutego szacu- jemy zasoby ryb, aby dobrze nimi zarzą- dzać i aby według tej prognozy otrzymać dla Polski limit połowu ryb niezagraża- jący występowaniu gatunków. Procedu- ry badań są ujednolicone i publikowane w podręcznikach FAO (1). Aby mieć możliwość zarządzania zaso- bami ryb przemysłowych (między innymi z Georgii Południowej, dokąd płyniemy), trzeba mieć dokładne dane dla każdego gatunku wchodzącego w skład połowów. Fot. 165. Algi śnieżne (Nitzschia kerguelensis) z grupy okrzemek promienistych (Centricae), niżej zdjęcie SEM algi. Fot. 166. Kryl żerujący (np. zielone algi ze spodu lodu – zdjęcie u góry po lewej) ma 1. stopień wypełnienia żołądka, gdy jest bezbarwny (trzust- kowątroba i jelito są puste); 2. stopień jest wówczas, gdy żołądek i  trzust- kowątroba są zabarwione (mają po- karm); 3. stopień występuje wtedy, gdy fekalia w jelicie sięgają do skra- ju głowotułowia; 4. – gdy do połowy odwłoka; natomiast 5. – gdy fekalia sięgają poza połowę odwłoka (2). statki_04-06-2014_korekta5.indd 106 05.06.2014 13:01
  • 107. 107 Potrzebne są informacje o całkowitej masie połowu, rozkłady długości i/lub wieku połowu dla każdego zasobu. Aby pozyskać takie dane, niezbędne jest przeprowadze- nie prób z obszarów poławiania – czyli z łowisk przemysłowych (co jest jednym z za- dań naszego rejsu), według zaplanowanego schematu, który powinien uwzględniać dwa czynniki: 1) całkowitą powierzchnię rozmieszczenia zasobów danego gatunku; 2) całkowitą aktywność połowową na tej powierzchni odniesioną do wyszczególnionych gatunków, uwzględniając typy statków, flot i stosowanych narzędzi połowów (3). Statki eksploatujące określone zasoby mogą pochodzić z jednego państwa lub mogą być wielonarodowe, czasami niektóre gatunki ryb były łowione praktycznie wyłącznie przez flotę polską, z uwagi na inny typ floty rybackiej obcej bandery. Przykładowo: statki polskie łowiły georgiankę – 27% w stosunku do pozostałych gatunków, nato- miast w połowach flot obcych bander georgianka w sumie stanowiła najwięcej 7% masy wszystkich gatunków. Dane o połowach powinny być zweryfikowane i składowane w sposób dostępny dla każdego zainteresowanego ichtiologa, np. w zeszytach FAO (1). Zróżnicowanie siedlisk może przyczynić się do połowów różnych gatunków ryb przy zastosowaniu odpowiedniego schematu, łączącego różne metody swoiste dla każ- dego gatunku ryb w jeden sposób połowu, np. zaciągi denne z liną płoszącą. Próbkują- cy wyławia wszystkie gatunki z różnych siedlisk: np. denne z pelagicznie przydennymi, zagrzebującymi się w piasku, chowającymi się – i tak np. polskie statki łowią więcej dennych ryb z gatunku georgianki. Do zarządzania zasobami potrzebne są informacje ze statystyk rybackich w zestawieniu z analizami biologicznymi dla ustalenia mnożni- ków, przeliczników przenoszących wyniki analiz biologicznych na cały eksploatowany obszar. Są to więc stosunki wszystkich jednostek do jednostek z prób. Przeliczniki te służą do zwiększenia danych, np. rozkładów długości, z prób na poziom połowów całkowitych. Ważne jest, aby próby ichtiologiczne były próbami losowymi i by pozo- stawały w odpowiedniej proporcji do odnoszonych połowów całkowitych. Zwykle ana- lizy biologiczne nawet przy dużych nakładach połowowych stanowią bardzo niewielką frakcję z całkowitej liczby ryb w morzu. Dlatego powinno się planować pomiary raczej kilku tysięcy niż setek ryb. W rejsach naukowych analizowano przykładowo w sezonie 1978/79 878 sztuk, czyli około 500 kg dla jednego statku na sezon; dla 3 statków będzie to około 1,5 tony w pomiarach ichtiologicznych (w pomiarach masowych około 3000 sztuk). Jeśli w sezonie 1978/79 złowiono ogólnie 2100 ton ryb, w tym Polacy 1557 ton, to całkowity czynnik wyrównujący dane z prób do połowów całkowitych Polski wynosi około 1557 : 1,5 = 1038, a dla ogólnoświatowych: 2100 : 1,5 = 1400. Przy czym są to przeliczniki tylko dla połowów, natomiast masa ryb przeżywających w morzu była w roku 1981 oszacowana na 17; 70 tysięcy ton przy Georgii Południowej, przy zło- wionych tam wtedy 927 tonach, biomasa wynosi 19, czyli jest 77-krotnie większa niż połów, średnio 48-, 50-krotnie i o tyle zwiększają się przeliczniki – na 50 000 i 70 000. statki_04-06-2014_korekta5.indd 107 05.06.2014 13:01
  • 108. 108 Plan prób przeprowadza się dla gatunków lub ich grup wybieranych zależnie od eko- nomicznej ich ważności. Uwzględnia się w nim miejsca i statki do przeprowadzenia analiz ichtiologicznych w danym czy każdym sezonie oraz dyspozycyjność względem liczby personelu i zasobów pieniężnych. Przykładowo w tym rejsie planowano prze- prowadzić badania ryb pelagicznych w strefie konwergencji (domena doc. dra hab. Tomasza Linkowskiego), ale wobec prognoz silnych wiatrów zrezygnowano z niego – z uwagi na możliwość awarii silnika i wysokie koszty sprowadzenia holownika czy przeprowadzenia remontu silnika, czy w najgorszym przypadku – akcji ratunkowej. W próbie wykonuje się dwa zadania: pierwsze to określenie całkowitej masy połowu danego gatunku; drugie – określenie rozkładu długości dla całego połowu tego gatun- ku (1). Zakłada się, że wszystkie złowione osobniki danego gatunku pochodzą z jed- nego zasobu i że wszystkie rejony połowu tego zasobu są pokryte przez rozplanowane próbkowanie (rejs doświadczalny). Dane porządkuje się według typu statku do wyli- czenia połowu na jednostkę nakładu (CPUE). Następne ważne założenie to dostępność danych całkowitego nakładu rybackiego (np. liczba tzw. „statkodni”; w ostateczności znana jest liczba statków we flocie, a wówczas zakłada się średnią liczbę jednostek na- kładu na statek i na jednostkę czasu). Jeżeli – przykładowo – znana jest średnia liczba statkodni danej floty i na rok dla jednego rejonu, wówczas tę liczbę można zastosować do tych rejonów, dla których nie ma takich informacji (liczby statkodni można różne wyliczać dla różnych rejonów z przykładowych proporcji wydajności uzyskiwanych przez np. nasz statek badawczy, „Siedlecki”: wokół Georgii 1,3 tony na dobę, w Orka- dach 0,5 ton na dobę, w Szetlandach 0,3 ton na dobę. Z tych różnic, mając dane dla połowów przemysłowych, np. statku Siriusa w Orkadach – 2,4 ton na dobę, można oszacować, że przy Georgii, gdzie płyniemy, przemysłowe wydajności będą wyższe – 5,7 ton na dobę, a przy Szetlandach odpowiednio niższe – 1,1 tony na dobę. Stąd też, znając nakład, czyli liczbę statków przemysłowych, można otrzymać wysokość poło- wów (1): 733 statkodni daje 1557 ton (tyle, ile złowiła flota polska), 992 statkodni daje 2100 ton (tyle, ile złowiła flota wszystkich obecnych bander). Zasadniczym zadaniem badania ichtiologicznego jest otrzymanie rozkładu długoś- ci do analizy kohort na bazie rozkładów długości lub składu wiekowego. Tak jak i w in- nych procedurach próbkowania, wyniki uzyskane z próby odnosi się do całego połowu statku, a czasami do połowu całej foty czy kraju lub ogólnoświatowego dla rejonu. To ostatnie nie musi być dużym przeniesieniem, gdy nasze krajowe połowy przykładowe- go gatunku – tutaj georgianki – w sezonie 1978/79 w atlantyckim sektorze Antarktyki wynosiły 1557 ton, a ogólnoświatowe tylko o 1/3 wyższe, czyli wynosiły 2100 ton. Procedura próbkowania zaczyna się od sortowania połowu na gatunki, ważenia i szacowania całkowitego ciężaru połowu każdego gatunku, po czym mierzy się długości wszystkich ryb w próbie. W niektórych przypadkach – jak w przyłowie, konieczne jest statki_04-06-2014_korekta5.indd 108 05.06.2014 13:01
  • 109. 109 pobranie podprób, które umożliwiają pomiary poszczególnych gatunków. Podstawowa próba pomiarów długości do określenia rozkładu długości jest związana z zaciągiem – trałem. Każdy statek w czasie rejsu wykonuje określoną liczbę zaciągów w danym łowisku. W kilku losowo wybranych zaciągach przeprowadza się pomiary długości ryb. Przykładowo: na „Siedleckim” (f: statek typu a) przy Georgii Płd. (h: rejon i) wśród 47 zaciągów w 2. strefie głębokości – w pięciu przeprowadzono pomiary długości, czyli liczba prób wynosi 5. Połów z zaciągu składa się z dwu kategorii: ryb do bezpośredniej konsumpcji – sortowanych na gatunki, o wymiarach przemysłowych; przyłowu, zwykle niesortowanego, składającego się z ryb niekonsumpcyjnych, np. z myctophidaes (fot. 148, 215, 216) i z ryb małych (fot. 148, 219). Jeden gatunek może znajdować się zarówno w połowie ryb konsumpcyjnych, jak i w przyłowie – jako postlarwa (fot. 148) i wówczas całkowity połów uzyskuje się ze zsumowania obydwu, po przemnożeniu przez współczynniki powiększenia. Przykła- dowo, gdy ciężar georgianki z ryb konsumpcyjnych wynosi 3871 kg, a ciężar próby wynosi 124 kg, to współczynnik powiększenia wynosi odpowiednio: 3871 : 124 = 31,22. Jeśli ciężar całego przyłowu wynosi 45, a ciężar próby wynosi 1,5 kg, to współczynnik powiększenia dla przyłowu wynosi 45 : 1,5 = 30. Współczynniki te wykorzystuje się, gdyż rozkłady długości z prób ryb konsumpcyjnych i przyłowu mnożone przez odpo- wiednie współczynniki dają ogólne rozkłady długości z połowu ryb konsumpcyjnych i z przyłowu, które po zsumowaniu dają rozkład ogólny z połowów całkowitych danego gatunku (3). A. Pobieranie próby ryb konsumpcyjnych z połowów jednego rejsu Ciężar całkowity ryb W z kategorii konsumpcyjnych, np. gatunku s = Pseudochae- nichthys georgianus z danego rejsu – j w okresie t, dla floty statków f (np. dla floty polskiej), dla rejonu połowu h (np. dla Szetlandów), oznacza się symbolem Wms,t,f,h,j, a w jednej próbie losowej ciężar wszystkich sztuk georgianki w tej próbie oznacza się przez: Wms,t,f,h,j . Następnie po zważeniu lub oszacowaniu masy połowu próba jest bada- na pod względem długości ryb. Liczbę ryb gatunku s z każdej klasy długości – i ozna- cza się przez cms,t,f,h,j,i  – dla j – czyli tej próby, w rejonie h, złowionych przez f-tę flotę w okresie t. Natomiast całkowitą liczbę ryb we wszystkich klasach długości (suma po i) określa się symbolem Cms,t,f,h,j . Gdy tak pomierzona względem długości próba 600 sztuk georgianki (ważąca 421,7 kg) została wzięta z całego połowu (1266,8 kg) georgianki przy Georgii w grudniu 1978 r., to rozkład długości próby tych 600 georgianek w każ- dej klasie długości należało pomnożyć przez czynnik powiększenia: 1266,8 / 421,7 = 3. statki_04-06-2014_korekta5.indd 109 05.06.2014 13:01
  • 110. 110 W ten sposób otrzymuje się rozkład długości całkowitego połowu georgianki dla statku „Prof. Siedlecki”. Jest to rozkład długości dla 600 ryb: 600 × 3 = 1800 osobników + 12 postlarw z przyłowu. Ponieważ przyłów nie jest sortowany na gatunki, w przypadku pobierania z niego próby indeks gatunku (s) jest zastąpiony indeksem *. Z całkowitej masy przyłowu Wbm(*,t,f,h,j) × kg = 40 kg pobiera się próbę wbm(*,t,f,h,j) × kg = 10 kg, którą rozdziela się na s gatunków. Ciężar jednego gatunku s próby z przyłowu oznacza się Wbm(s,t,f,h,j) × kg (ale tej wartości nie bierze się do współczynnika powiększenia, tylko Wbm(*,t,f,h,j) / wbm(*,t,f,h,j) = = 40 / 10 = 4). Ryby te są mierzone pod względem długości, a wtedy liczbę ryb w tej klasie długości – i –oznacza się symbolem cbm(s,t,f,h,j,i) , a całkowitą liczbę ryb gatun- ku s, np. Pseudochaenichthys georgianus, w próbie z przyłowu symbolem cbm(s,t,f,h,j,*) , np. 3 postlarw georgianki. Ich liczebność w każdej klasie długości mnoży się przez współczynnik powiększenia, otrzymując Cbm(s,t,f,h,j,i) , których suma po i-tej klasie dłu- gości daje całkowitą liczbę Ps. georgianus w przyłowie: Cbm(s,t,f,h,j,*) = 3 × 4 = 12 ryb = = 40 / 10 = 4). Dodając przeliczone frekwencje w klasach długości georgianek kon- sumpcyjnych i z przyłowu, otrzymuje się rozkład długości z całego połowu przepro- wadzonego w rejsie jednego statku, z jednego rejonu, z jednego okresu połowowego (Wm / wm) × cms,t,f,h,j,i  + (Wbm / wbm ) × cbm(s,t,f,h,j,i) = Cms,t,f,h,j,i , np. dla grudnia i „Siedle- ckiego” przy Georgii z 1812 ryb. Proste sumowanie liczb ryb w każdej klasie długości ze wszystkich nt,f,h analizo- wanych rejsów dostarcza rozkład długości georgianki z określonego rejonu i w danym okresie t, w których przeprowadzono analizy ichtiologiczne: ∑ j n m m t f h s t f h j i s t f h i C C= =1 , , , , , , , , , , ,*, . Dane takie przenosi się na połowy całkowite floty f z określonego rejonu za pomocą współczynnika przenoszenia bazującego na liczbie rejsów: (całkowita liczba rejsów / liczba rejsów doświadczalnych) × Cms,t,f,h,*,i  = CRs,t,f,h,*,i , gdzie liczba R to czynnik podnoszenia wskazujący na przelicznik tych rejsów poło- wowych, które nie były analizowane ichtiologicznie. Na przykład, jeśli rejsów było 15, a tylko 2 z nich wykonywały analizy ichtiologiczne, to czynnik podnoszenia wynosi: 15 × ½ = 7,5. Ten czynnik jest dobry, jeżeli rejs jest dobrze zdefiniowaną jednostką w nakładzie. Jeśli jakieś rejsy mają odmienne okresy połowów, np. dłuższe niż miesiąc, wtedy lepiej zastosować dzień połowu jako nakład. Kiedy pojawiają się różnice pod względem siły nakładu, stosuje się roboczodni, roboczogodziny, liczbę zaciągów itp. Rozkład długości gatunku – np. georgianki – dla całego obszaru – np. antarktycznego sektora Atlantyku – otrzymuje się przez proste zsumowanie rozkładów połowów jednej floty, np. polskiej z poszczególnych rejonów h, np. z tego sektora – rejonu Georgii Płd., rejonu Orkad Płd., rejonu Szetlandów Płd. – wg poniższego wzoru (1): statki_04-06-2014_korekta5.indd 110 05.06.2014 13:01
  • 111. 111 ∑h CR CR s t f h i s t f i, , , ,*, , , ,*,*, = . Wartość ta może być uogólniona na wszystkie rejony obszaru danego sektora przez pomnożenie przez współczynnik podnoszenia (1): (całkowity nakład we wszystkich rejonach poławiania) / (nakład w analizowanych ichtiologicznie rejonach połowów) × CRs,t,f,*,*,i  = CRRs,t,f,*,*,i . Rozkład długości gatunku dla połowów wszystkich flot z całego rejonu otrzymuje się także przez proste sumowanie. Rozkład długości gatunku s poławianego w czasie t, zwykle 1 sezonu, dla całego obszaru wynosi (1): ∑ f CRR CRR s t fi s t i, , ,*,*, , ,*,*,*, = . Np. w styczniu może to być rozkład z 43 768 ryb złowionych przy Georgii, Szet- landach, Orkadach przez „Siedleckiego” i „Syriusa”. Jest to całkowity wzór rozkładu długości ze wszystkich łowisk gatunku s w czasie t. W zależności od potrzebnego typu można zakończyć analizę na powyższym poziomie. Wtedy dla jednego roku otrzymuje się 4 rozkłady z 4 sezonów: wiosny, lata, jesieni i zimy. Rozkłady powyższe mogą być analizowane względem kohort, np. metodą Bhattachary’a. Liczba złowionych ryb tej samej kohorty w różnych sezonach roku dostarcza danych wejściowych w analizie ko- hort Pope’a. Alternatywnie można zastosować analizę kohort długości Jonesa. W takim przypadku nie rozdzielamy kohort – postępowanie przebiega jak poniżej. B. Sumowanie rozkładów długości ryb z połowów przeprowadzanych we wszystkich poszczególnych sezonach w ciągu roku Jako przykład – rozkłady długości georgianki z okresu od grudnia do marca dostarcza- ją bardziej zrównany jeden rozkład z sumowanych 48 381 ryb. Jest to końcowy stopień dostarczający rocznych rozkładów długości danego gatunku s (tutaj Ps. georgianus): ∑t CRR CRR s t i s i, ,*,*,*, ,*,*,*,*, = , które mogą być użyte jako dane wyjściowe do analizy kohort Jonesa w rozkładach długości. Dokładność sezonowych rozkładów długości w rozdzielaniu normalnych kompo- nentów staje się problematyczna, gdy rozkłady są z dłuższych okresów niż sezonowe. Rozkłady sezonowe wyraźnie pokazują strukturę kohort, natomiast w rocznych rozkła- dach takie kohorty nie są rozróżniane. Podsumowując, w analizie kohort z wiekowych rozkładów dane te muszą dotyczyć krótkich, najwyżej sezonowych okresów zbierania statki_04-06-2014_korekta5.indd 111 05.06.2014 13:01
  • 112. 112 prób, gdyż w innym przypadku niemożliwe będzie wyodrębnienie kohort. Natomiast analiza kohort Pope’a na bazie grup wieku traktuje liczebność połowu na kohorty. Nie wykorzystuje się zmienności nachylenia rozkładów długości, gdyż nie reprezentują śmiertelności całkowitej. Zatem w analizie kohort Jonesa na bazie rozkładów długości analizuje się prawostronne nachylenie wspólnych rozkładów długości, gdyż to nachy- lenie odzwierciedla śmiertelność całkowitą. Stąd zsumowane nakładające się rozkłady powinny pochodzić z możliwie najdłuższego okresu, aby indywidualne nachylenia rozkładów długości pojedynczych kohort były zrównane i wygładzone. Ostatecznie powyższe procedury należy stosować indywidualnie, gdyż nakłady rybackie mogą nie być jednakowe. Ponadto niejednokrotnie na połowy składają się nieujmowane w sta- tystykach odrzuty ryb do morza, czyli takie, które – jak się zakłada – nie przeżywają spotkania z siecią, a które mogą być bardzo duże, np. 90% masy połowów na statkach krewetkowych czy krylowych, które, mimo że mogą być konsumpcyjne, odrzuca się ze względu na techniczne niedostosowanie, więc i nieopłacalność. Na takich statkach powinni być obserwatorzy dokonujący analiz ichtiologicznych odrzutów i rozróżnienia między połowem a zaciągiem, przy czym to ostatnie obejmuje połów krewetek i odrzut ryb do morza (1). Fot. 167. Miejsca połowów ryb na r/v „Prof. Siedlecki” w ostatniej ekspedycji naukowej 1988/89. statki_04-06-2014_korekta5.indd 112 05.06.2014 13:01
  • 113. 113 Fot. 169. Analiza wzrostu dłu- gości georgianek wg danych z  ostatniej ekspedycji nauko- wej na „Siedleckim” i  z  rejsu na „Hill Cove”. Fot. 168. Biomasa ryb określo- na z  badań ichtiologicznych na statku m/t „Hill Cove” w se- zonie 1989/90. statki_04-06-2014_korekta5.indd 113 05.06.2014 13:01
  • 114. 114 Fot. 172. Badania zasobów ryb na szelfie Georgii Płd. wykonujemy we współpracy z Anglikami, których reprezentuje dr Inigo Everson – tu bez czapki. Trochę chyba samotny – zamiast świętować Nowy Rok z rodziną, gra syrenom morskim na klarnecie. Fot. 170. Jesteśmy przy Georgii Płd. Strefa przylodowa Elephant (Orkady Płd.), w której wykonano kilka prób ichtiologicznych, dawno już za nami. Teraz czekają nas badania zasobów ryb – domena kierownika grupy ryba- ckiej prof. dr hab. Józefa Sosińskiego – gotowego do działania. Fot. 171. Przy Georgii Płd. Jacek Szlakowski (dołączył w Punta) i ja na pokładzie. Pod pokładem czekają nas analizy ichtiologicz- ne: pomiary długości ryb, TL z dokładnością do 1 cm, waże- nie, określanie stopnia dojrzało- ści gonad, wypełnienia żołądka oraz pobieranie otolitów i łusek. statki_04-06-2014_korekta5.indd 114 05.06.2014 13:01
  • 115. 115 Zwiedzanie Grytviken Visiting Grytviken Fot. 174. Romuald Pactwa z kolegą i słynne Grytviken tak blisko, że z prawej strony można rozpo- znać dom sir Shackletona (ten irlandzki odkrywca i badacz Antarktydy zmarł tutaj na zawał serca). Fot. 173. Coraz bliżej brzegów Georgii Płd. (odległość z Sandwich Płd. wynosi 4066 km²) brytyjskie- go terytorium zamorskiego. 1 II 1989 r. Przerwa na zwiedzanie Grytviken, byłej norweskiej stacji wielorybniczej, obecnie muzeum. Obok znajduje się naukowa stacja brytyjska BAS – osobne osiedle, oficjalna stolica terytorium: King Edward Point – poprzednio garnizon wojskowy. Już stąd go widać, w zatoce Cumberland East – na lewo za szczytem Sappho. statki_04-06-2014_korekta5.indd 115 05.06.2014 13:01
  • 116. 116 Fot. 176. Wśród nas jest sławny ichtiolog dr Inigo Everson z BAS (Brytyjski Instytut Badań Antark- tycznych). W tle brytyjska stacja polarna King Edward Point założona obok Grytviken na przełomie lat 1949/50 roku. Fot. 175. Wydaje się, że gdyby porządnie się odbić, to można by przeskoczyć z mostku na przybrzeż- ny szczyt Sappho. Wyspa jest górzysta: ma 11 szczytów ponad 2000 m n.p.m. Ich zbocza są postrzę- pione, z głębokimi przepaściami wypełnionymi lodowcami. Gnejsy i łupki gliniaste skał (bez ska- mieniałości) wskazują, że podobnie jak Falklandy wyspa jest ocalałym fragmentem zapadniętego masywu lądowego – dawnego ciągu andyjskiego. Wydaje się, że gdyby porządnie się odbić, to można by przeskoczyć z mostku na przybrzeżny szczyt Sappho... statki_04-06-2014_korekta5.indd 116 05.06.2014 13:01
  • 117. 117 Fot. 178. Dom E. H. Shackletona. Ten znany podróżnik w latach 1901-1902 był członkiem ekspedycji R. Scotta na Discovery; dowódcą wypraw: na biegun południowy (1907-1909), transantarktycznej (1914-1916), dookoła Antarktydy (1921-1922). Fot. 177. Kotwica, śruba okrętowa i harpun z dziobu parowca wielorybniczego – eksponaty Grytvi- ken. Bazę założył norweski kapitan C.A. Larsen w sezonie 1904/05. Pierwszego wieloryba w zatoce Cumberland upolowano 22 XII 1904 r. Rok 1946 to rekordowe połowy, 46 039 sztuk. Dzięki har- punowi (patent 1868 rok) Norwega, S. Foyna, można było upolować szybkie i zwinne fałdowce (Balaenopteridae) z rodziny wielorybów fiszbinowych. statki_04-06-2014_korekta5.indd 117 05.06.2014 13:01
  • 118. 118 Fot. 180. Przed powrotem na statek trzeba jeszcze wysłać listy do domu. Poczta stacji polarnej King Edward Point dla Georgii Południowej przynosi dochód dzięki sprzedaży znaczków pocztowych wyprodukowanych w Wielkiej Brytanii. Fot. 179. R/v „Prof. Siedlecki” w zatoce Cumberland. Na brze- gu p. Maria Łądkowska oraz panowie: Romuald Pactwa, Piotr Tecław, Tomasz Herra. Pingwiny cesarskie (Aptenody- tes forsteri) – najwyższe (ok. 122 cm) i  najcięższe (22-37 kg) z pingwinów, endemiczne dla Antarktydy. Nietypowa struk- tura hemoglobiny pozwalająca na funkcjonowanie z niską za- wartością tlenu, solidne kości, zdolność do redukcji metaboli- zmu i wstrzymania funkcjono- wania organów – to wszystko pozwala im nurkować na 535 m i polować przez 18 minut pod wodą. statki_04-06-2014_korekta5.indd 118 05.06.2014 13:01
  • 119. 119 Fot. 182. Żegnamy Grytviken, ale pozosta- jemy na szelfie Georgii Płd. do 30 II 1989 r., na coroczne pobieranie prób ichtiologicz- nych. Widać jeszcze dom Shackletona. Jego wyczyn robi duże wrażenie. Gdy podczas wyprawy transantarktycznej (1914-1915) jego statek „Endurance” dostał się mię- dzy grube dryfujące kry i 27 X 1915 roku został zmiażdżony, po kilku miesiącach dryfowania na kruchej krze (która zresztą pękła) Shackleton, razem z  pięcioma in- nymi uczestnikami wyprawy, przepłynął w 16 dni na łodzi ratunkowej „James Caird” 1200 km najburzliwszego morza świata – od wyspy Elephant, na którą z kry przeniosła się reszta załogi „Endurance”, do Georgii Płd., gdzie zorganizował ekipę ratunkową na Elephant. Wszyscy członkowie wyprawy przeżyli. Zmagania Shackletona opisano później jako jedną z najbardziej ekstremal- nych walk ze wzburzonymi wodami, a po- dróż odkrytej łodzi „James Caird” uznano za jedną z  największych podróży łodzią, jaka kiedykolwiek miała miejsce. Łódź ta po I wojnie światowej została przeniesiona z Georgii Płd. do Anglii i jest eksponatem w dawnej szkole Shackletona – Dulwich College. Podczas II wojny światowej mały wojskowy norweski garnizon chronił ją na wyspie przed japońskim najazdem. 19 III 1982 r., w czasie wojny o Falklandy, grupa Argentyńczyków, udając kupców złomu, zajęła wyspę. Anglia odzyskała ją miesiąc później. Fot. 181. Oprócz znaczków pocztowych zysk z połowów ryb i eksploatacja kryla dają łączny dochód mniej niż 300 000 USD przy wydatkach prawie 500 000 USD. Na wyspie znajduje się kościół ma- rynarski, obok którego leży sir Shackleton. Jest tam też tablica pamiątkowa przedstawiająca obraz z wodowania łodzi ratunkowej „James Caird”, na której Shackleton z pięcioma osobami przepłynął z Szetlandów Płd. na Georgię Płd. statki_04-06-2014_korekta5.indd 119 05.06.2014 13:01
  • 120. 120 Fot. 184. Zdarzały się i duże zaciągi, ale raczej dalej od brzegów Georgii Płd. – zwykle kergule- ny. Każdy zaciąg miał robiony dokładny opis: pozycję (długość i szerokość geograficzną początku i końca zaciągu), prędkość statku, szerokość i wysokość wlotu sieci do obliczenia powierzchni lub objętości trału. „Hill Cove” = 311 000 m²/h. Fot. 183. Zaciągi na „Hill Cove” w styczniu 1990 r. odbywały się i przy brzegach Georgii Południo- wej. W takim miejscu trzeba szczególnie uważać na dno, żeby nie stracić sieci. statki_04-06-2014_korekta5.indd 120 05.06.2014 13:01
  • 121. 121 Fot. 185. Na „Hill Cove” próby do analiz pobierano z róż- nych miejsc zaciągu do odpowiednich koszy. Z nich szaco- wało się cały zaciąg. Zawartość koszy ważono, określano ga- tunki, mierzono długości, TL, SL i ciężar ryb, ustalano płeć, stopień dojrzałości gonad, wypełnienie żołądka i pobierano materiał do określenia wieku: łuski i otolity. Rozdzielanie ryb przemysłowych na gatunki nie jest skomplikowane, np. białokrwiste nie posiadają łusek, mają za to kremowe skrzela. Wśród nich Ps. georgianus i Chaenoacephalus acera- tus są bardzo podobne, ale georgianka ma 3 linie naboczne, a C. aceratus tylko 2; Neopagetopsis ionah też ma 3 linie na- boczne, ale ma o 4-7 więcej kolców w 1 płetwie grzbietowej niż georgianka, która ma ich 8-10. Długość TL mierzona jest od początku otworu gębowego do końca płetwy ogonowej, natomiast SL tylko do jej nasady (4; 5). Dojrzałość gonad klasyfikowano do 5 stadiów: 1. ♀♀ niedojrzałe – jajniki małe, jędrne, jaja niewidoczne gołym okiem; ♂♂ niedojrzałe – ją- dra bardzo małe i prześwitujące, przylegające do kręgosłu- statki_04-06-2014_korekta5.indd 121 05.06.2014 13:01
  • 122. 122 pa; 2. ♀♀ dojrzewające dziewicze – jajniki o długości ok. 1/4 jamy brzusznej, jędrne, całe wypełnio- ne małymi jajami; ♂♂ rozwijające się – jądra małe (ok 1% masy całkowitej), białe i pomarszczone; 3. ♀♀ rozwijające się – jajniki duże, zawierają jaja dwóch rozmiarów; ♂♂ rozwinięte – jądra duże, białe, pomarszczone; przy nacisku lub przecięciu nie pojawia się mlecz; 4. ♀♀ dojrzałe (tarłowe) – jajniki duże; po ich otwarciu wypływa duża ikra; ♂♂ dojrzałe – jądra duże, biało-opalizujące; przy nacisku lub przecięciu pojawia się mlecz; 5. ♀♀ wytarte – jajniki zwiotczałe, zawierają trochę dużej i znaczną ilość małej ikry, ♂♂ wytarte – jądra zwiotczałe i dużo mniejsze niż w stadium 4, szarobiałe. Fot. 186. Na „Hill Cove” trzeba było reperować sieci, więc I oficer macha kleszczką. Statek ma małą załogę i na łowisku każda para rąk jest na wagę tony ryb. Kapitan i I oficer przebrani w robocze ubrania pracują jeszcze ciężej, bo dzięki ich doświadczeniu i umiejętnościom można wdrożyć ich do najważniejszych prac. Cerowanie sieci nie jest trudne, ale przy braku wprawy milimetr prze- sunięcia w dół w zawiązaniu węzła może spowodować, że będzie się ono nieprawidłowo przesuwać na oczkach. To zwiększa oka sieci, osłabia jej konstrukcję i przepuszcza ryby. Specjalne igły rybackie do cerowania czy tworzenia nowej sieci to kleszczki. Zrobione są z drewna, metalu albo z plastiku. Te z drewna nie toną – najlepiej, jeśli są z dzikiego bzu, bo jest bardzo wytrzymały i elastyczny. Gdy na pokładzie naprawia się sieci, połów zrzucony jest pod pokład do przetwórni za pomocą taśmo- wych transponderów, gdzie w przypadku rejsów naukowych jest mierzony i analizowany. Od ryb bia- łokrwistych pobiera się tylko otolity, bo nie mają one łusek i erytrocytów. Oddychają też powierzch- nią ciała, co jest jedną z licznych kompensacji białokrwistych obniżenia zdolności transportu tlenu przez ich krew z powodu braku erytrocytów. Tę funkcję skóry wzmacnia zwiększenie jej powierzchni oddechowej poprzez posiadanie obszernych płetw oraz dużej głowy – szerokiego pyska wydłużonego szczękami. Przykładowo: u georgianek głowa ma 40-43% długości ciała (1). A wewnątrz kompensa- cja objawia się w cyrkulacji większej objętości krwi: te ryby mają jej dużo, stąd duży jest jej odpływ przez serce, które jest również spore, a to z kolei oznacza niskie ciśnienie krwi. Skrzela mają budowę zmodyfikowaną do uzyskania maksymalnego wysycenia krwi tlenem i respiracji, stąd większe śred- nice przepływu naczyń krwionośnych skrzeli (2; 3), silniejsze zwieracze naczyń wstępujących, brak labiryntu drobnych naczyń krwionośnych łączącego arterię centralną z wstępującą, liczne zrosty łączące naczynia nierespirujące skrzeli: arterie centralne i centralne naczynia zatokowe. statki_04-06-2014_korekta5.indd 122 05.06.2014 13:01
  • 123. 123 Fot. 188. Zawartość zaciągów wędrowała do ładowni, skąd zsuwała się na taśmę przetwórni, gdzie ryby były sortowane na gatunki, mierzone i ważone; na wierz- chu pasiaste aceratusy, niżej ciemniejsze georgianki i nototenie żółte – całkiem żółte! Fot. 187. Przy naprawach i  pracach na pokładzie naprawdę dużo pracował dr Inigo Everson, ichtiolog z British Antarctic Survey w Cambridge UK. Fot. 189. Połów dużych ryb przyciąga wszystkich, nawet kapitan zbiegł pod pokład. Ale aceratus! statki_04-06-2014_korekta5.indd 123 05.06.2014 13:01
  • 124. 124 Fot. 191. Posortowane ryby w  koszach, jedna sztuka nototenii marmurkowej (No- tothenia rossii marmorata), pod nią notote- nie żółte (Gobionotothen gibberifrons), skwa- my (Lepidonotothen squamifrons), po prawej 3 kosze georgianek (Ps. georgianus). Ryby z koszy brano do ważenia, pomiarów i ana- liz. Otolity wkładano do torebek, które składowano w pudełkach przygotowanych oddzielnie dla każdego gatunku. W labo- ratorium otolity były czyszczone z otoczki organicznej, przemywane wodą, suszone i analizowane pod względem wieku ryby. Otolity używane są przy analizie zawar- tości żołądków drapieżników rybożernych jako struktury kostne o kształcie specyficz- nym dla gatunku i nieulegające strawieniu. Z atlasu otolitów (8): z otolitu można wy- znaczyć gatunek i wielkość ryby. Fot. 190. Dołączył do nie- go Inigo. Uśmiecha się od ucha do ucha. statki_04-06-2014_korekta5.indd 124 05.06.2014 13:01
  • 125. 125 Fot. 192. Mierzono nie tylko ryby denne, ale również wszystko, co żyje przy dnie, aby mieć obraz ilości i bogactwa fauny. Brak tej fascynacji co przy rybach jest zrozumiały, bo ryby stanowią nasz preferowany i dostępny pokarm. Inne organizmy denne – te na taśmie na zdjęciu – są bazą pokarmo- wą dla ryb przemysłowych dennych. Znajduje się je lub ich formy larwalne w żołądkach tychże ryb. Różne gatunki w zawartości żołądka ujawniają sieć pokarmową i sieć powiązań. Stopień trawienia wiąże wyniki z badaniami w innym zakresie. Analizy pokarmu ryb nie mogą być rozważone w od- izolowaniu, ale powinny być powiązane w zależnościach od całego środowiska morskiego, w którym ryby tworzą jego jedno ogniwo. Dlatego powinien być przeprowadzony przegląd i pomiar najważ- niejszych procesów w ekologii morza uwzględniający odżywianie, łańcuch pokarmowy i transfer energii od pierwszego poziomu roślin, poprzez roślinożerców, pierwszych drapieżników, do ostat- niego – głównego konsumenta. Dla człowieka mała zmiana na pierwszym poziomie troficznym może mieć duże konsekwencje, bo na kolejnych efekty zmiany rozszerzają się i koncentrują się w nim. Trzeba utrzymać transfer energii, bo tylko odrobinę energii rośliny przekształcają w energię pokar- mową (produkcja brutto), większość jest rozproszona jako ciepło. Część produkcji brutto rośliny zużywają do własnych procesów oddechowych (utlenianie pokarmu), a tylko mała ilość energii potencjalnej (produkcja netto) jest przeznaczona dla transferu do następnego poziomu troficznego. Tam asymilacja pokarmu zależy od czynników abiotycznych, biotycznych, wieku organizmów… statki_04-06-2014_korekta5.indd 125 05.06.2014 13:01
  • 126. 126 Fot. 193. Dr Inigo dołącza się do pomia- rów, aceratus i  kergulena tylko migają mu w jego doświadczonych, energicznych rękach (wczoraj na kolację była smażona rybka i dzisiaj też będzie). Fot. 194: Zdzisław Cielniaszek, kierownik polskiej grupy wykonującej przy Georgii Płd. analizy ichtiologiczne w  styczniu 1990 r. Fot. 195. Kierownik ichtiologiczny „Hill Cove” Graeme Parkes z Imperial College i  rzadkość: Icichthys australis (Pseudoi- cichthys australis) Centrolophidae. statki_04-06-2014_korekta5.indd 126 05.06.2014 13:01
  • 127. 127 Fot. 197. Przygotowywanie otolitów do późniejszych badań wieku w laboratorium. Po lewej infor- matyk z Imperial College, który utworzył bazę danych zebranych z rejsu „Hill Cove” . Przedstawił mi swoją sytuację, początkującego pracownika, jako barwną, fantastyczną wizję: niewyobrażalny dla Polaka wybór miejsca pracy w dowolnym miejscu, bo wszędzie ma możliwość zakupu mieszkania – jak twierdził, każdego absolwenta wyższej uczelni w Anglii stać na to już z pierwszej wypłaty! Fot. 196. Pomiary i inne prace wykonywaliśmy, zmieniając się co 12 godzin, aż do końca badań – 27 II 1990 r. Mieliśmy 3 rodzaje wag o różnych zakresach: od kilku gramowych postlarw do kilku kilogramowych okazów. statki_04-06-2014_korekta5.indd 127 05.06.2014 13:01
  • 128. 128 Fot. 199. Nasz kolega, ichtiolog Jacek Szlakowski, zawsze z umiłowaniem traktował swoje zajęcie, praktycznie świata poza nim nie widział: co też ta ryba zjadła? Tę przed Graeme na stole (Nereis sp.) i kalmara wyciągniętego rybie z żołądka do opisu jego zawartości trzeba od razu zważyć. Rzadko wykonuje się czasochłonną analizę ilościową zawartości żołądka, a zwykle jakościową: co dana ryba zjadła i w jakich proporcjach. Fot. 198. Natrafiono na rzadkie gatunki, gdyż „klucze” FAO CCAMLR (5) są pod ręką. ...co też ta ryba zjadła? statki_04-06-2014_korekta5.indd 128 05.06.2014 13:01
  • 129. 129 Fot. 201. Dane z  analiz ichtiolo- gicznych wprowadzano do kompu- tera. Pewnego razu, kiedy stałem za sterem statku, oczy zamknęły mi się ze zmęczenia i  padałem na podłogę sterówki. Na szczęście po drodze było krzesło i na nim się zbudziłem… Fot. 200. Wszystkie pomiary nasz kierownik wpisywał skrupulatnie do zeszytu: że kalmar częściowo strawiony… Fot. 202. Palce dra Iniga Eversona „tańczyły” po klawiszach… Takiego tempa nie widziałem u żadnej se- kretarki. statki_04-06-2014_korekta5.indd 129 05.06.2014 13:01
  • 130. 130 Fot. 205. Dzielę z nią i kajutę, i jedzenie – choć ona nie je tego, co ja. I tym róż- ni się od mew z sopockiego mola, które bułkę z rodzynkami i plaster szynki po- chłaniają w locie. Nazwa ptaka pocho- dzi od braci dominikanów, którzy noszą czarno-białe habity. Fot. 203. Kajutę na „Hill Cove” dzielę z  sympatycznym angiel- skim I oficerem oraz... Fot. 204. …młodą mewą dominikańską (Larus do- minicanus), która schro- niła się tu przed mrozem i sztormem. Kajutę na „Hill Cove” dzielę z sympatycznym angielskim I  oficerem oraz... ...młodą mewą dominikańską statki_04-06-2014_korekta5.indd 130 05.06.2014 13:01
  • 131. 131 Fot. 206. Kergulena (Champsocephalus gunnari), rodzina: bielankowate, białokrwiste (Channichthyidae) Fot. 207. Georgianka (Pseudochaenichthys georgianus), rodzina: bielankowate, białokrwiste (Chan- nichthyidae) Fot. 208. Aceratus (Chaenocephalus aceratus), rodzina: bielankowate, białokrwiste (Channichthyidae) Fot. 209. Nototenia żółta (Notothenia gibberifrons), ro- dzina: nototeniowate (No- totheniidae) statki_04-06-2014_korekta5.indd 131 05.06.2014 13:01
  • 132. 132 Fot. 210. Nototenia marmurkowa (Notothenia rossii marmorata), rodzina: nototeniowate (Nototheniidae) Fot. 211. Antar, kłykacz patagoński (Dissostichus eleginoides), rodzina: nototeniowate (Nototheniidae) Fot. 212. Skwama (Notothenia squamifrons), rodzina: nototeniowate (Nototheniidae) Fot. 213. Żółtopiórka (Patagonotothen brevicauda guntheri), rodzina: nototeniowate (Nototheniidae) statki_04-06-2014_korekta5.indd 132 05.06.2014 13:01
  • 133. 133 Fot. 216. Gymnoscopelus bolini, rodzina: świetlikowate (Myctophidae) Fot. 217. Melanostigma gelatinosum, rodzina: wegorzycowate (Zoarcidae) Fot. 218. Muraenolepis microps (Muraenolepididae) Fot. 214. Larsenka, (Lepido- notothen larseni), rodzina: no- toteniowate (Nototheniidae) Fot. 215. Electrona carlsbergi, rodzina: świetlikowate (Myc- tophidae) statki_04-06-2014_korekta5.indd 133 05.06.2014 13:01
  • 134. 134 Fot. 219. Parachaenichthys georgianus (Bathydraconidae) Fot. 221. Icichthys (Pseudoicichthys) australis (Centrolophidae).W grupie ryb antarktycznych Notothe- nioidae nastąpiła redukcja liczby czerwonych ciałek krwi, aż do całkowitego zaniku u białokrwistych – endemitów Oceanu Lodowatego (7). Nie mają one żadnego pigmentu oddechowego, a spokrewnio- ne i koegzystujące z nimi gatunki antarktyczne Nototheniidae mają bardzo małą ilość erytrocytów: 0,4-0,8 mln/mm³ i hemoglobiny: 2,5-6,7 g/100 ml. Norma to 1-2 mln erytrocytów/mm³ i 6-12 g hemoglobiny/100 ml, w której mieszczą się gatunki z tej samej rodziny żyjące poza Oceanem Lo- dowatym, w cieplejszych wodach. Osobniki z rodziny Bathydraconidae – Parachaenichthys georgianus mają jeszcze mniej erytrocytów: 0,2 mln/mm³ i hemoglobiny: 0,8 g/100 ml. W trochę cieplejszych wodach subantarktyczne nototeniowate mają 4-8,3 g/100 ml hemoglobiny. Znaczy to, że przejściu od strefy umiarkowanej do zimnych wód antarktycznych towarzyszy redukcja erytrocytów i zawartości hemoglobiny we krwi ryb. Obecność czerwonych krwinek u ryb nie jest tak niezbędna jak u ssaków, dzięki czemu w warunkach antarktycznych u bielankowatych (Chaenichthyidae) wykształciła się białokrwistość dziedziczna (7). Brak w osoczu krwi tych ryb erytrocytów (bez nich lepkość krwi Fot. 220. Raja georgiana, rodzina: ra- jowate (Rajidae) statki_04-06-2014_korekta5.indd 134 05.06.2014 13:01
  • 135. 135 jest niższa) zmniejsza prawdopodobieństwo powstawania w nim lodu. Erytrocyty w warunkach antarktycznych, przy szybkich zmianach środowiska na granicy faz wody i lodu, sprzyjały powsta- waniu lodu w osoczu i tym samym – mimo dużej ilości stabilizatorów (w tym wypadku glikoprotein antyzamrożeniowych) – zagrażały życiu. Obniżeniu temperatury odpowiada eksponencjalny wzrost lepkości krwi. Minimalizuje to brak erytrocytów. Zakłada się, że rola czerwonych ciałek krwi jako transportera tlenu jest znoszona ich wysoką lepkością w niskiej temperaturze. Niska lepkość krwi białokrwistych (brak erytrocytów) nie znosi jej funkcji transportu tlenu, jest jedynie obniżona, co jest rekompensowane cyrkulacją większej objętości krwi (6-9%; norma wynosi 2,5%). Poza tym w zimnych wodach jest więcej tlenu, który przenika do organizmu również przez skórę. Utrata erytrocytów mogła nastąpić w centralnym systemie naczyniowym i arteriach naczyń zstępujących skrzeli poprzez komórki w anastomozach naczyń nierespirujących, znajdowane u bielankowatych prawdopodobnie reliktowymi (6). Fot. 222. Żegnamy Geo- rgię w  słoneczny dzień 27 I  1990  r., jest też nasz informatyk. Georgia Połu- dniowa (54-55°W; 36-38°S) znajduje się około 1390 km na południowy wschód od Falklandów. Jej długość wynosi prawie 160 km – li- cząc od północnego zachodu na południowy wschód. Jest wyspą leżącą w Łuku Scotia rozciągającym się od Andów do kontynentu Antarktydy w Południo- wym Atlantyku. Łuk Scotia tworzy prawie dwieście wysp rozproszonych na wschód i południe od Ameryki Łacińskiej. Są one kontynuacją Andów Ameryki Płd. Wcześniej Ameryka Południowa i Afryka były jednym kontynentem, który przez ponad 200 milionów lat rozdzielał się na dwie części. Oddalają się one od siebie z powodu aktywności sejsmicznej w Grzbiecie Śródatlantyckim, głównym uskoku skorupy ziemskiej biegnącym od Islandii do krawędzi Antarktydy. W tym uskoku stopiony bazalt z wnętrza Ziemi stale podnosi się do dna morskiego, odpychając od siebie płyty, na których znajdują się Ameryka i Afryka. Świadectwem tego na Atlantyku Południowym są wyspy wulkanicz- ne: Wniebowstąpienia, Świętej Heleny i Tristana da Cunha. Georgia Płd. ma strome (do 2915 m) przykryte lodowcem góry, aktywne wulkanicznie. Fot. 223. I  Graeme żegna Georgię Płd., na której zimą jest maksymalnie 12, a latem 26 Brytyjczyków (ze stacją na przybrzeżnej wysepce Birth). statki_04-06-2014_korekta5.indd 135 05.06.2014 13:01
  • 136. 136 Fot. 226. Georgia Płd. odkryta w  1775 przez J. Cooka (część badaczy przypisuje to wypra- wie Anthony’ego de la Roché z  1675  r.) pozostaje daleko za naszym kilwaterem. Fot. 224. Żegna nas piękne słoń- ce nad Georgią Płd. i niebieska jak marzenie woda. Nie bielą się żagle, bo przez cały rok wieją tu silne wiatry wschodnie, opa- dy to śnieg. Trudna żegluga. Dno grozi utworami moreny i są stro- me brzegi. Fot. 225. Może to moja mewa dominikańska z dorosłym już habitem żegna mnie wraz z rybnymi brzegami Georgii Płd.? statki_04-06-2014_korekta5.indd 136 05.06.2014 13:01
  • 137. 137 Góra lodowa stołowa Tabular iceberg W tym roku nie ma już „Siedleckiego”, nie ma pana Romka, jego kolegi i nie ma ca- łej załogi polskiego statku Morskiego Instytutu Rybackiego. Fot. 227. Góra lodowa sto- łowa może być holowana poza północną granicę jej znoszenia Dryfem Wia- trów Wschodnich. statki_04-06-2014_korekta5.indd 137 05.06.2014 13:01
  • 138. 138 Fot. 228. 28 stycznia, w drodze z  Georgii Płd. na Falklandy. Bezkrwawe polowanie na wie- loryba. Gładkoskóre (Balaeni- dae) dwoma otworami nozdrzy podczas wydechu wyrzucają ponad powierzchnię wody po- dwójny słup gazów i pary. Gdy zanurzają się w głębinę, widać ich płetwę ogonową. Bezkrwawe polowanie na wieloryba statki_04-06-2014_korekta5.indd 138 05.06.2014 13:01
  • 139. 139 Na Falklandach On the Falkland Islands Fot. 229. 29 stycznia. Jesteśmy już na Falklandach, na kotwicy w Port Stanley. Wyspy te odkryte jako bezludne w XVI wieku przez angielskiego kapitana Johna Davisa znajdują się do dziś pod administracją brytyjską (70% osadników jest pochodzenia brytyjskiego), mimo zakusów Argentyny, która rości sobie prawa do wysp (nazywając je Malwinami) i w 1982 r. zajęła je na 2 miesiące. Jednak Brytyjczycy, dysponując potężną flotą, odzyskali je po krótkiej walce. Falklandy to dwie duże wyspy przedzielone Cieśniną Falklandzką i 700 małych wysepek o łącznej powierzchni 244 km², co stanowi 2% z 12 173 km² archipelagu. statki_04-06-2014_korekta5.indd 139 05.06.2014 13:01
  • 140. 140 W krajobrazie Falklandów brakuje drzew – aż po horyzont widać same pagórkowate łąki (maksymalna wysokość wynosi 705 m n.p.m.) pośród torfowisk, wrzosowisk, mchów i porostów – czyli klasyczny klimat podbiegunowy morski. Lipiec to tutaj zima ze śred- nią temperaturą 4°C (minimum −8°C), a styczeń to lato przy średniej 13°C (maksymal- na temperatura to 24°C). Strefa wiatrów zachodnich zimnych i przepływają zimne prądy. Fot. 231. W porcie wszyst- kie budynki są niskie, co uwarunkowane jest sil- nymi wiatrami zachodni- mi. Na zdjęciu kryta pły- walnia. W czasie wolnym można było tam popływać. Amatorów tej zabawy było bardzo dużo. Fot. 230. W  porcie przy nabrzeżu wycelowane w kotwicowisko armatki – jedna starszego typu i dwie nowsze, pamiątka walk. Fot. 232. Roślinność Falklandów też jest ni- ska; wygięta na stałe na wschód – tak jak wieją wiatry – stanowi doskonały kompas. statki_04-06-2014_korekta5.indd 140 05.06.2014 13:01
  • 141. 141 Fot. 233. Jeden z nielicz- nych wyższych budyn- ków to kościół – pewnie dzwoni, gdy wiatry szale- ją. Niedaleko żeglarskie ryczące czterdziestki. Fot. 234. Pomnik walk na Falklandach też jest wyższy. Przypomina liczne ofiary wojny – wysoką cenę wolno- ści, jaką przyszło zapłacić argentyńskiej dyktaturze woj- skowej. Wśród Brytyjczyków: 255 zabitych, 777 rannych, 115 w niewoli; po stronie argentyńskiej: 649 zabitych, 1068 rannych, 11 313 w niewoli. 14 czerwca jest tu Świę- tem Wolności. Fot. 235. Bezludne nabrze- że portu. Nie ma dokazują- cej młodzieży i par – czyżby byli na wojskowym lotnisku w mundurach? statki_04-06-2014_korekta5.indd 141 05.06.2014 13:01
  • 142. 142 Fot. 236: Wszędzie jeszcze pozo- stałości wojny – nierozminowane pola i łąki. Kosztowne rozmino- wanie jest na razie nieopłacalne, bo roszczenia terytorialne Argen- tyny do pierwotnie bezludnych wysp jeszcze nie wygasły. Pamię- tam minę z rzeki Poniczanki, nad którą mieszkałem jako dziecko. Wyglądała jak duży głaz. Stara- łem się w nią trafić małymi ka- mykami. Fot. 237. Już tuż za portem nie można wysiadać z samochodu z uwagi na miny na poboczach. Fot. 238. Na wycieczkę na plażę zabiera nas miej- scowa pani ichtiolog. W le- jach dokonywała niesamo- witych akrobacji! Już tuż za portem nie można wysiadać z samochodu z uwagi na miny na poboczach... statki_04-06-2014_korekta5.indd 142 05.06.2014 13:01
  • 143. 143 Fot. 239. Pamiątkowe szczątki (trzeci maszt) statku s/s „Great Britain”. Był to nowoczesny liniowiec atlantycki zbudowany w Bristolu. Statek ten jako pierwszy miał metalowy kadłub i na- pęd na śrubę okrętową. Zwodowany w  1843  r., był wówczas największym statkiem. Niestety, wystawna konstruk- cja i jej wysokie koszty postawiły właś- cicieli w trudnej sytuacji finansowej, zwłaszcza po tym, jak statek z powodu błędu nawigacyjnego osiadł na mieliź- nie. Został sprzedany i  po naprawie przewoził tysiące imigrantów do Au- stralii, aż do momentu, kiedy został przebudowany na żaglowiec w 1881 r. Trzy latach później s/s „Great Britain” został wycofany na Falklandy, gdzie stał się składem węgla. W 1970 r. ten pierwszy parowiec został wydobyty z wody i zwrócony do Bristolu, gdzie teraz jako statek-muzeum jest wielką atrakcją turystyczną. statki_04-06-2014_korekta5.indd 143 05.06.2014 13:01
  • 144. 144 Fot. 240. Niestety plaże też są zaminowane, podobnie jak do niedawna u nas w porcie na Wester- platte. Fot. 241. Na plaży można zauważyć dwa rodzaje rzeźb wytworzonych przez lądolód. Pierwszy – to typ rzeźb młodoglacjalnych: ciekawie sterczące głazy narzutowe. To formy najlepiej zachowane i wytwo- rzone przez zlodowacenie, powstałe w wyniku działalności lądolodu i wód polodowcowych. Drugi rodzaj to rzeźba peryglacjalna: wydmy piaszczyste. Formy utworzone na przedpolu lodowca wskutek procesów erozji, akumulacji i wietrzenia mrozowego. statki_04-06-2014_korekta5.indd 144 05.06.2014 13:01
  • 145. 145 Fot. 244. Pingwiny na Falklandach są bardziej bojowe jak gęsi, nie słychać tylko syczenia. Fot. 242. Dzika plaża z pingwinami, trawa w kępach – jak na falklandzkich bagnach. Fot. 243. Pingwin Magella- na (Spheniscus magellanicus) chowa się w ziemnej norce. Obecność bagien falklandz- kich to trzecia forma rzeźby wytworzonej przez lądolód – typ rzeźby staroglacjalnej będący zniszczoną formą polodowcową. statki_04-06-2014_korekta5.indd 145 05.06.2014 13:01
  • 146. 146 Fot. 246. Pingwiny, podobnie jak owce z farm, mogą chodzić po polach minowych, bo są zbyt lekkie, aby uaktywnić minę. Czas spędzony na Falklandach to czas na aktywowanie połykanej profilaktycz- nie chininy przeciwko malarii z tropików, na którą będziemy narażeni podczas pobytu na wyspie Wniebowstąpienia – przystanku na tankowanie paliwa w locie do Londynu. Fot. 245. Pewnie bronią młode w norkach. Pingwiny Magellana jako jedyne spośród tych ptaków żyją pod ziemią. Pingwiny, podobnie jak owce z farm, mogą chodzić po polach minowych, bo są zbyt lekkie, aby uaktywnić minę. statki_04-06-2014_korekta5.indd 146 05.06.2014 13:01
  • 147. 147 Podróż samolotem Plane travel Fot. 248. Po Londynie oprowadza nas kolega Graeme’a – student Imperial College z labu profesora Beddingtona, gdzie nasze dane ichtiologiczne z Georgii Płd. opracowano w formie raportu CCAM- LR. Za to Graeme zaprosił nas do pubu na ostrygi. Każdy dostawał stos skorup i taki sam stos, ale już pustych skorup, zwracał. Fot. 247. Podróż samo- lotem z  Falklandów do Londynu trwała krótko. Już 30 II 1990 r. zwiedzam Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. statki_04-06-2014_korekta5.indd 147 05.06.2014 13:01
  • 148. 148 Fot. 250. Obecnie w  Polsce nawet małe miasteczka mają swojego McDonalda, a nawet Burger Kinga – światowych zdo- bywców zwolenników szybkich dań ame- rykańskich. W pewnym mieście, w Burger Kingu właśnie, siedząc codziennie przez 2 tygodnie przy kawie i nauce angielskie- go, spotykałem stałego klienta tego lokalu, który ani nic nie jadł, ani nie pił – tylko siedział. Zapytany, odpowiedział, że czeka na dziewczynę z marzeń, którą przywołuje myślą i żarem tęsknoty. Fot. 249. Przed restauracją McDonald’s (rewelacja tamtych lat). Miejsce uwiecznione na wielu wi- dokówkach – bez wątpienia jesteśmy w Londynie. Fot. 251. Lecąc do Georgii Płd. (1 I 1990), Londyn zna- liśmy jedynie z lotniska He- athrow. Z nami był też polski szyper, który znał charakter dna szelfu Georgii Płd. i do- skonale wiedział, jak i gdzie przeprowadzać próbne poło- wy bez narażania się na utra- tę sieci. statki_04-06-2014_korekta5.indd 148 05.06.2014 13:01
  • 149. 149 Fot. 254. Budynki są bardzo stylowe, taksówki retro, tylko ulice nowoczesne: szerokie i pro- ste. Kręte, wąskie uliczki zachowują się z dala od współczesnej cywilizacji. Fot. 252. Dzięki ozdobom no- worocznym lotnisko Heath­ row było jeszcze piękniejsze niż zwykle. Fot. 253. Po ulicach Londynu (58,2% chrześcijan) widać, że cho- inki są rozpowszechnione na ca- łym świecie. statki_04-06-2014_korekta5.indd 149 05.06.2014 13:01
  • 150. 150 Fot. 257. W noworocznej podróży samolotem do Antarktyki zwie- dzaliśmy jedynie porty lotnicze, bo na przesiadkę mieliśmy naj- wyżej kilka godzin. Rio ogląda- liśmy tylko z okien lotniska, cze- kając na przesiadkę do Santiago, bez możliwości opuszczenia stre- fy tranzytowej. Fot. 255. To prawdopodobnie świąty- nia hinduska w  Londynie. Hinduiści stanowią 6,5% londyńskiej populacji, 58,2% to chrześcijanie, 15,8% ateiści, 8,5% muzułmanie, 2,1% żydzi. Hindu- si mieszkają w  północno-zachodnich obrzeżach dzielnic Harrow i Brent. Mu- zułmanie – w Tower Hamlets i Newham. Fot. 256. Gdy jechaliśmy samochodem z Heathrow (22 km na zachód od cen- trum Londynu) na londyński uniwer- sytet (The Imperial College of Science, Technology and Medicine – w  strefie Albertopolis), ścigali się z nami jeźdźcy. Wygraliśmy dzięki cyklistom, którzy to- rowali nam drogę. statki_04-06-2014_korekta5.indd 150 05.06.2014 13:01
  • 151. 151 Fot. 259. W samolocie dostałem do posiłku zabawną babeczkę: „Dadzą mi babeczkę z gorzałczyną, dadzą mi babeczkę z gorzałczyną. Ażebym nie tęsknił, ażebym nie tęsknił za dziewczyną. Dadzą mi w kubeczku kawusi, w kubeczku kawusi. Ażebym nie tęsknił, ażebym nie tęsknił do Matusi”. „Bo my nie pijacy, my dzielni rybacy. Trzeźwość da serce i wytrwałość do ciężkiej w Antarktyce pracy. Dla trzeźwego nic trudnego, wolę ma ze stali, żadna fala z nóg go nie wali…”. W tym samolocie po raz pierwszy spotkałem się ze słuchawkami dla pasażerów do słuchania radia poprzez kable – rurki na powietrze. Fot. 258. Najmłodsza stewardessa linii brazylijskich roznosiła szklanki do napojów. statki_04-06-2014_korekta5.indd 151 05.06.2014 13:01
  • 152. 152 Fot. 260. Stewardessa w chilijskim samolocie. Niewielkie posiłki co godzinę dostarczały przyjemne- go zajęcia i stałego poczucia syto- ści, a przy tym odpędzały senność. Białe chmury są tak gęste i solidne, iż zdawało się, że można by po nich chodzić. Gdzie te wymarzone mia- sta w chmurach? Fot. 261. W samolocie było dwóch wysportowanych mężczyzn strzegących bezpieczeństwa pasaże- rów, którzy przyglądali mi się, gdy robiłem zdjęcia stewardessie. Na tym się skończyło, bo widocznie uznali mnie za niegroźnego fascynata Chilijki – bo który mężczyzna by nie był i nie nucił: „Każda Chilijka policzki ma jak wiśnie, kto tego nie widzi, niech go dunder świśnie”. Aby radio można było odbierać bezproblemowo, w samolocie nie ma zwykłych metalowych przewodów, tylko rurki powietrzne, które zmiennym zagęszczeniem powietrza niosą informacje i rytmy przebojów do słu- chawek będących w wyposażeniu foteli pasażerskich. „Każda Chilijka policzki ma jak wiśnie, kto tego nie widzi, niech go dunder świśnie”... statki_04-06-2014_korekta5.indd 152 05.06.2014 13:01
  • 153. 153 Fot. 264. Lądujemy w  Amery- ce Południowej. Podróż samo- lotem z  Polski w  rejon badań w Antarktyce jest bardzo krótka – 2-3 dni. Nie trwa miesiąc jak statkiem wzdłuż Atlantyku, nie ma długiej rozłąki z  bliskimi, ale nie da się też zobaczyć tyle, ile podczas miesięcznego rejsu. Lecąc samolotem, zobaczyliśmy jedynie lotniska: Londyn, Rio, Santiago, Punta Arenas czy Port Stanley. Statkiem wpływaliśmy może do podobnej ilości por- tów: w Norwegii, do Vigo w Hi- szpanii, Rio de Janeiro, Punta Arenas – ale na dłużej. Na uzu- pełnianie prowiantu, naprawy, czasami na zaokrętowanie nowych kolegów ichtiologów. Był czas na zwiedzanie, na zakupy dla bliskich, na portową knajpę czy nawet na handel wymienny. Dodatek dewizowy zwykle wystarczał na pamiątkowe drobiazgi. Fot. 263. Kiedy pilot pokona Andy, pasażerowie klaszczą z uznaniem. Z lewej spływający żlebem lodowiec. statki_04-06-2014_korekta5.indd 153 05.06.2014 13:01
  • 154. 154 Fot. 265. Kwadraty statystyczne Eversona. Po wykonaniu wszystkich zaciągów na szelfie Georgii Płd. i po zrobieniu analiz ichtiologicznych płyniemy na północ do domu. Wtedy, w żegludze powrot- nej przez Atlantyk na r/v „Prof. Siedlecki”, jest czas na opracowanie wyników i pisanie raportów. Na „Hill Cove” tego nie ma, gdyż już na Falklandach przesiadamy się ze statku na powrotny samolot do Londynu i potem do Warszawy. 4 lutego 1990 r. wita nas lotnisko i PKP Warszawa. Szyper przemierzył bez uszczerb- ku pół świata, a tu, na rodzinnej ziemi warszawscy kieszonkowcy okradli go w pociągu z biletu PKP, dokumentów i całego miesięcznego zarobku. Zamiast łapać złodziei, PKP ukarało go za brak biletu... Po powrocie z Antarktyki, gdzie nie ma ustrojów chorobotwórczych, traci się na nie odporność i jest się bardzo podatnym na przeziębienia i inne powszechne choroby – trzeba się powoli aklimatyzować. Dotyczy to także kradzieży, obmowy itp. W Antark- tyce rodacy witali nas ze łzami radości w oczach… statki_04-06-2014_korekta5.indd 154 05.06.2014 13:01
  • 155. 155 Podziękowania Acknowledgements Fot. 266. Odpowiedź z Polskiej Akademii Nauk. Podziękowania za niniejszy album od uczestników ostatniego rejsu statkiem Morskiego Instytutu Rybackiego r/v „Profesor Siedlecki”. W dużej mierze należą się one panu Edmundowi Szepieli, który dał mi aparat fotograficzny i negatywy, panu An- drzejowi Kunickiemu, który również użyczył mi swojego aparatu oraz wykonał zdjęcia z ceremonii mojego pierwszego przekroczenia równika; pani Aidzie Fernandes-Rios, panu Stuartowi Donache i panu Emilowi Ociepce – których zdjęcia ubogacają niniejszą publikację. statki_04-06-2014_korekta5.indd 155 05.06.2014 13:01
  • 156. 156 Fot. 267. Podziękowania za album, jakie otrzymałem od p. Aidy F. Rios z Hiszpanii. Dokument oryginalny w j. angielskim i tłumaczenie na j. polski (na sąsiedniej stronie). statki_04-06-2014_korekta5.indd 156 05.06.2014 13:01
  • 157. 157 1 listopada 2012 roku Ryszard Traczyk Ul. Orkana 18/44 34-700 Rabka-Zdrój POLSKA Szanowny Panie Ryszardzie, Bardzo dziękuję za album – wspaniałą pamiątkę z pracy na Antarktydzie podczas rejsu BIOMASS, mającego miejsce w latach 1988-1989 na pokładzie „Profesora Siedleckiego”. Od marca 2006 r. do czerwca 2011 r. sprawowałam stanowisko dyrektora IIM i byłam mile zaskoczona, gdy po otwarciu koperty odnalazłam w niej wiele wspomnień z czasu spędzonego na pokładzie „Siedleckiego”. Przepraszam za opóźnioną odpowiedź. Spowodowane było to obowiązkami związany- mi z pełnieniem funkcji dyrektora oraz realizacją kilku projektów. Niemniej jednak przesłałam Pański list wraz z albumem uczestnikom rejsu BIOMASS. Album otrzy- mali: Trinidad Rellan, Yolanda Pazos, Fiz Perez oraz Francisco Figueiras. Niestety Ramon Penin zmarł kilka lat temu na raka. Wszyscy koledzy z IIM ucieszyli się bardzo z albumu. Przesyłają też swoje pozdrowienia i gratulują albumu pełnego wspomnień. Od lipca 2011r. podjęłam pracę profesora badawczego i będę pracować nad dwoma projektami. Jeden z nich ufundowany został przez Ministerstwo Nauki i Innowacy- jności, a drugi przez Unię Europejską. W czerwcu i lipcu tego roku brałam udział w rejsie CATARINA jako główny asystent. Więcej informacji jest na stronie: http://catarina.iim.csic.es/node/4. Mam nadzieję, że u Pana wszystko jest w jak najlepszym porządku. Dzięki Panu cof- nęłam się w czasie o 20 lat. Bardzo Panu za to dziękuję. Wszystkiego dobrego Aida F. Rios (podpis nieczytelny) MINISTERIO DE ECONOMIA Y COMPETITIVIDAD INSTITUTO DE INVESTIGACIONES MARINAS IIM statki_04-06-2014_korekta5.indd 157 05.06.2014 13:01
  • 158. 158 23 lata po ostatnim rejsie „Siedleckiego” 23 years after the final cruise of „Siedlecki” ship Zainteresowanie Polski połowami ryb antarktycznych – poszukiwaniem nowych źródeł białka i nowych łowisk ryb w sektorze Atlantyckim Oceanu Lodowatego – zainicjo- wało w 1975 r. I Polską Morską Ekspedycję Antarktyczną na statkach r/v „Profesor Siedlecki” i m/t „Tazar”, zorganizowaną przez współpracujące ze sobą firmy: PAN, MIR i przedsiębiorstwo dalekomorskie „Odra”. Ekspedycja ta dała podstawy nauko- we do rozpoczęcia i kontynuacji eksploatacji ryb w Antarktyce – od tego momentu połowy ryb w rejonie Antarktyki związane zostały z posiadaniem przez Polskę statku naukowego r/v „Profesor Siedlecki” i z pracami MIR-u określającymi wielkość poło- wów. Niestety, po ostatnim rejsie w 1988/89 i sprzedaży statku r/v „Prof. Siedlecki” oraz po likwidacji Pracowni Ryb Antarktycznych w Zakładzie Ichtiologii MIR, która nastąpiła wkrótce potem, skończyły się polskie połowy ryb antarktycznych (zob. rys. 1). Złe planowanie eksploatacji ryb doprowadziło do 45-krotnego obniżenia możliwości połowowych ryb antarktycznych dla każdego partycypującego państwa (z 180 tys. ton w sezonie 1977/78 do około 4 tys. ton ryb w 2010/11) (rys. 1). Rys. 1. Połowy światowe, polskie i angielskie ryb w sektorze atlantyckim Oceanu Lodowatego statki_04-06-2014_korekta5.indd 158 05.06.2014 13:01
  • 159. 159 Znaczenie r/v „Prof. Siedlecki” dla rozwoju polskiej nauki Meaning of r/v „Prof. Siedlecki” in the development of Polish science „Prof. Siedlecki” dostarczył ogromne bogactwo prac – zapewniał ciągłość pracy nauko- wej w Antarktyce w wielu dziedzinach nauki dla różnych, polskich i zagranicznych ośrodków naukowych. Klientami statku były polskie i zachodnie instytucje i uczelnie, takie jak: Polska Akademia Nauk, przedsiębiorstwa dalekomorskie Dalmor, Odra, Gryf, Akademia Rolnicza w Szczecinie, Uniwersytet Łódzki i Uniwersytet Gdański, British Antarctic Survey Cambridge, Imperial College w Londynie, Instituto de Inve- stigacions Marinas, Vigo w Hiszpanii, placówki z USA. Kierownikami projektów byli pracownicy naukowi Morskiego Instytutu Rybackiego. Polski statek naukowy r/v „Prof. Siedlecki” już w I ekspedycji antarktycznej w 1975 roku zapewnił pracę licznym zespołom naukowym: oceanograficznym, hydroakustycz- nym, z biologii, bioenergetyki, biochemii kryla; ichtiologicznym i komputerowym (2). Prawie każdego roku dzięki temu statkowi przeprowadzano badania naukowe w rejo- nie sektora atlantyckiego Antarktyki w ramach polskich i zagranicznych wieloletnich programów naukowych, takich jak BIOMASS (Biological Investigations of Marine An- tarctic Systems and Stocks): FIBEX i SIBEX (First and Second International BIOMASS Experiment), BIOMASS III, ASIZ (Antarctic Sea Ice Zone), FSA (Fish Stock Assessment Working Group CCAMLR, SCOR). Na pokładzie statku powyższe programy badawcze realizowały liczne zespoły nauko- we: 1) hydroakustyczne, szacujące zasoby kryla i ryb, rozmieszczenie skupisk, migracje; 2) oceanograficzne, mierzące fizyczne, chemiczne i meteorologiczne właściwości, w tym energię i promieniowanie słoneczne docierające i wnikające do oceanu; 3) hydrologiczne, badające własności wody, temperatury, zasolenia, zawartości chlorofilu, rozpuszczonych aminokwasów, mono- i wielocukrów, amoniaku; 4) mikrobiologiczne, mierzące piono- we i horyzontalne rozmieszczenie bakterii, szczególnie saprofitycznych; 5) planktono- we, określające objętość i całkowitą suchą masę planktonu, rozpuszczonych martwych i żywych cząstek, jakościowy i ilościowy skład fito- i zooplanktonu, strukturę płciową i wiekową mezoplanktonu; 6) krylowe, wykonujące biologiczną analizę kryla: długość, płeć, dojrzałość gonad, zawartość i skład treści żołądka; 7) ichtiologiczne, badające roz- mieszczenie i biomasę ryb dorosłych i larw; 8) parazytologiczne, badające pasożyty ryb, ptaków i fok; 9) ornitologiczne, prowadzące co pół godziny obserwacje awifauny; 10) zanieczyszczeń, analizujące zawartość chlorowanych węglowodorów w organizmach morskich; 11) kartograficzne, wykonujące mapy obszaru badań z wynikami; 12) kompu- terowe, opracowujące matematycznie wyniki badań (2). Wyniki opublikowano w ponad statki_04-06-2014_korekta5.indd 159 05.06.2014 13:01
  • 160. 160 161 publikacjach opisujących szeroki zakres zagadnień z całego ekosystemu morskiego Antarktyki. Wniosły one duży wkład w poznanie tego rejonu; były cenione wysoko, na międzynarodowym poziomie, co podkreśla w słowach wstępu do Polskiego atlasu oceano- graficznego Antarktyki prof. dr S. El Sayed (Atlas of the Polish Oceanographic Observations in Antarctic Waters): „I would like to record my sincere congratulations and admiration to our Polish colleagues for their great efforts in producing the Atlas and for the valuable contribution they have made and are continuing to make in our knowledge of the seas surrounding the Antarctic Peninsula” (Chciałbym wyrazić moje szczere gratulacje i po- dziw dla naszych polskich kolegów za ich cenny wkład w przygotowanie Atlasu i za za- angażowanie w poszerzanie wiedzy o morzach otaczających Półwysep Antarktyczny) (2). Poza powyższymi osiągnięciami PAN-u, od 1975 do ostatniego rejsu w 1989 r. wyni- ki badań ichtiologicznych wykorzystywały polskie i zagraniczne floty rybackie łowiące w Antarktyce. Ponadto zrealizowano 36 projektów badawczych Morskiego Instytutu Rybackiego (tab. 1) oraz opracowano patenty na przetwórstwo kryla (1; 3). Ścierały się różne poglądy naukowe, powstawały nowe teorie i tworzono nowy sprzęt. Statek był jednocześnie stanowiskiem i narzędziem badań, uczelnią, pływającym morskim domem, dla naukowców był sposobem na spędzanie wakacji oraz rozrywką po pracy. Z przeżyć na tym statku powstawały piosenki, znane każdemu żeglarzowi w Polsce szanty Porębskiego (kierownika projektu naukowego realizowanego na statku, tab. 1), filmy. Statek wymieniał także załogi zimujące w Polskiej Stacji Antarktycznej oraz przewoził materiały dla polskiej i hiszpańskiej stacji antarktycznej. Tab. 1. Projekty naukowe zrealizowane w Antarktyce przez pracowników MIR w latach 1976-1994 Kierownik projektu Liczba proj. Dziedzina Lata realizacji Numery projektów M. Brzeski 2 technologia kryla 1977-1980, 1982-1984 T-119 PRK, T-147 P. Bykowski 2 technologia kryla 1976-1980, 1982 T-117 PRK, IT-146, PRK Z. Cielniaszek 1 ichtiologia 1978-1979 MIR H. Czubek 1 adaptacja statku do połowu kryla 1976-1979 St-6 ZGR R. Długosz, J. Sosiński 1 zwiad rybacki i ichtio- logia 1986-1990 1-143, CPBR D. Dutkiewicz 1 sprzęt w przetwarzaniu kryla 1976-1985 M.-9 MIR statki_04-06-2014_korekta5.indd 160 05.06.2014 13:01
  • 161. 161 A. Grelowski 9 hydrologia, oceanogra- fia 1977-1990 IIIO-117, OI15, 0-118, 119 (PAN), 0-92 PRK, 0-97, O-108, 110, 111 R. Grzywacz 2 połowy kryla 1985, 1986- 1990 TR-185CPBR, TR-171, PR-4 J. Kalinowski 4 hydroakustyczne po- miary biomasy kryla 1978-1989 I-149, 150 (PAN), I-123, 130 W. Kołodziejski 1 połowy kryla 1982-1983 T-144 PRK T. Lubowiecki 1 warunki połowu ryb i kryla 1979-1980 E-184 MIR K. Maciejewska 1 odżywianie kryla 1994 0-121 MIR Z. Polański 1 rybactwo w Antarktyce 1978 E-173 J. Porębski 1 środowisko a kryl i inne organizmy morskie 1977-1980 0-92/Swi-9 PRK Z. Russek 1 ekonomia połowów 1978 E-178 MIR J. Sosiński 4 ichtiologia 1981-1994 1-131 (PR-4) W. Ślósarczyk 1 larwy ryb 1983-1984 1-138 + PAN Z. Witek 1 ekosystem morski 1981 0-98 + PAN A. Zalewski 1 toksyczne składniki kryla 1982 T-145, PRK Źródło: Chojnacki, J.C. Polish exploration W ekspedycjach antarktycznych na pokładzie r/v „Prof. Siedlecki” pracowało 124 pracowników naukowych z MIR-u, w tym 10 w charakterze kierowników rejsów (Ber- nard Bieniecki, Piotr Bykowski, Daniel Dutkiewicz, Janusz Kalinowski, Zbigniew Karnicki, Mirosław Mucha, Józef Popiel, Józef Sosiński, Norbert Wolnomiejski, Zbi- gniew Ziembo), wielu polskich pracowników naukowych spoza MIR-u (Krzysztof An- drzejak, Juliusz Chojnacki, Andrzej Dobrosielski, Jerzy Dzik, Janusz Fischer, Leszek Gajowiecki, Zenon Ganowiak, Małgorzata Godlewska, Anna Jakubiec-Puka, Krzysztof Jażdżewski, Wojciech Kittel, Zygmunt Klusek, Edward Kołakowski, Andrzej Kom- powski, Elżbieta Kopczyńska, Jerzy Krzyszewski, Ryszard Ligowski, Maciej Lipski, Aleksy Łukowski, Andrzej Malinowski, Janusz Mężykowski, Zbigniew Neja, Piotr No- wakowski, Krzysztof Opaliński, Bogdan Palicki, Kazimierz Pęcherzewski, Stanisław Rakusa-Suszczewski, Jan Maciej Rembiszewski, Jan Sawicki, Krzysztof Skóra, Grze- gorz Sonka, Wojciech Starek, Włodzimierz Stolarz, Jan Szeliga, Marian Szulakow- ski, Zofia Szybowicz, Ryszard Tokarczyk, Witold Węsierski, Marek Zdanowski, Maria statki_04-06-2014_korekta5.indd 161 05.06.2014 13:01
  • 162. 162 Żmijewska) oraz pracownicy zagraniczni: Jim Anderson, Donachie Stuart, Everson Inigo, Fernandez Rios Aida, Parkes Graeme, Pasoz Yolanta, Pering Raimund Lopez, Relay Trinida. Polski statek naukowy r/v „Prof. Siedlecki” poza rejsami w rejon Antarktyki odby- wał rejsy w inne części świata. Łącznie przepłynął 850 tysięcy km w 33 rejsach. Ostatni rejs „Siedleckiego” Final cruise of „Siedlecki” ship W trakcie ostatniej ekspedycji na r/v „Profesor Siedlecki” zrealizowano zadania ekipy naukowej z Hiszpanii, program badań kryla w strefie przylodowej w Morzu Scotia Polskiej Akademii Nauk oraz program polsko-angielski MIR-u i Imperial College badań zasobów ryb – FSA. Realizacją zadań PAN-u kierował prof. dr hab. S. Rakusa-Suszczewski, który w grudniu-styczniu 1988/89 (dokładnie do 15 stycznia 1989) zorganizował badania w strefie przylodowej, formułując 5 podzespołów badawczych: 1) badania hydrolo- giczne i hydrochemiczne; 2) badania mikroorganizmów w wodzie i paku lodowym; 3) badania fito- i zooplanktonu; 4) badania ichtioplanktonu; 5) badania rozmieszczenia i migracji skupień kryla. Program ten, poza stałą załogą statku, realizowało 10 na- ukowców z PAN-u, 2 z Uniwersytetu Łódzkiego i 7 z MIR-u. Po badaniach PAN-u, wykonanych w rejonie Morza Scotia pomiędzy wyspą Elep- hant a Orkadami Pd., zrealizowano polsko-angielski program szacowania zasobów ryb na łowiskach wyspy Elephant (16-17.01.1989) i wyspy Georgii Pd. (1-12.02.1989). Poza stałą załogą wykonywało go 7 ichtiologów pod kierownictwem prof. Józefa Sosińskiego: 5 polskich i 2 angielskich. Po tym rejsie statek został sprzedany. Pod brytyjskimi „żaglami” m/t „Hill Cove” Under British sails m/t „Hill Cove” W następnym sezonie lata antarktycznego, w styczniu 1990 program angielsko-pol- ski corocznego badania stanu zasobów ryb na szelfie Georgii Pd. – FSA realizowała 4-osobowa ekipa z MIR-u (Gdynia) i AR (Szczecin) oraz angielska 3-osobowa grupa z BAS (Cambridge) i z IC (Londyn) na brytyjskim statku m/t „Hill Cove” czarterowa- nym przez Uniwersytet Londyński, Imperial College w Londynie. Statek brytyjski był mniejszy niż „Prof. Siedlecki” i przeprowadzał tylko połowy ryb. statki_04-06-2014_korekta5.indd 162 05.06.2014 13:01
  • 163. 163 Anglia ponosiła niższe koszty w związku z mniejszym statkiem, korzystała także z polskich doświadczeń połowów ryb antarktycznych przy Georgii Pd. (polski szyper z MIR zapobiegał utracie włoka w trakcie połowów). Po kilku latach współpraca zakończyła się, przy czym Anglia utrzymuje połowy ryb antarktycznych do dziś, a Polska – mimo tamtej współpracy – ryb arktycznych już nie łowi. Na skutek sprzedaży dalekomorskiego statku badawczego r/v „Prof. Siedlecki” pracownicy naukowi spoza MIR-u (PAN, Uniwersytet Łódzki i Uniwersytet Gdański, Akademia Rolnicza w Szczecinie) utracili możliwość kontynuacji morskich badań an- tarktycznych, nie odzyskując jej do dzisiaj (Polacy nie biorą udziału w obecnie prowa- dzonych ekspedycjach morskich) (14). Warto w tym miejscu przywołać słowa prof. dr hab. Stanisława Rakusy-Suszczew- skiego: „aby naszą działalność w Antarktyce podtrzymać, potrzebny jest jednak Polsce statek badawczo-transportowy, obsługujący stacje polarne i dający możliwość uprawia- nia prawdziwej oceanologii nie tylko w słonawym Bałtyku, lecz w oceanach, to się krajo- wi takiemu jak Polska – mającemu 500 km wybrzeża i wielu naukowców – należy” (14). Tab. 2. Charakterystyka polsko-angielskich ekspedycji naukowych w Antarktyce: na polskim statku badawczym r/v „Prof. Siedlecki” w sezonie 1988/899 oraz na angielskim trawlerze m/t „Hill Cove” w sezonie 1989/90; zysk z badań na „Siedleckim” (z powodu wysokiej ceny za kryla) i dopłata do ba- dań ichtiofauny na „Hill Cove” Rok połowu i statek 29.12.1988 – 12.02.1989 r/v „Prof. Siedlecki” 6-26.01.1990 m/t „Hill Cove” Liczba naukowców na statku: Polaków Hiszpanów Anglików 30 4 4 4 – 3 Rejony badań Morze Scotia (Elephant – Orkady Pd.); Georgia Pd. Georgia Pd. Zrealizowane zadania i programy badawcze 1) program hiszpański; 2) badania ekologiczne PAN-u w strefie przylodowej; 3) badania zasobów ryb w rejonie Elephant; 4) badania zasobów ryb w rejonie Georgii Pd.; 5) ocena technologiczna obróbki ryb Myctophidae badania zasobów ryb w rejonie Georgii Pd. Niezrealizowane programy badawcze badania występowania ryb Myctophidae w strefie Konwergencji Antarktycznej statki_04-06-2014_korekta5.indd 163 05.06.2014 13:01
  • 164. 164 Przyczyna braku realizacji opóźnienie badań z powodu miesięcznego strajku stoczni w Rio, w trakcie naprawy awarii silnika statku; zagrożenie – nieprzychylne prognozy pogodowe i duża awaryjność silnika statku Transport naukowców na miejsce badań MIR, PAN, UŁ – statkiem z Gdyni do Antarktyki i z powrotem; AR – transport lotniczy w miejsce badań, z powrotem statkiem Hiszpanie – statkiem z Vigo do Antarktyki i z powrotem; Anglicy – transport lotniczy tam i z powrotem Anglicy i Polacy – transport lotniczy w miejsce badań (4 przesiadki: Londyn, Rio, Santiago de Chile, Punta Arenas), z powrotem wojskowymi samolotami bezpośrednio z Falklandów do Londynu i do W-wy Czas transportu tam i z powrotem 4 miesiące; 1 miesiąc opóźnienia z powodu awarii silnika statku i strajku stoczni w Rio de Janeiro tam i z powrotem 2 doby ocena wartości prób kryl M.Scotia ryby Elephant ryby Georgii ryby pelagicz. ryby Georgii Południowej Masa połowu [kg] 4645 1120 6766 1353 64 660 Koszt całkowity połowu [USD] 8630 1590 9608 1437 91 817 Koszty dodatkowe połowu [USD] 1726 318 1922 287 18 363 Koszty obrotowe połowu [USD] 6904 1272 7686 1150 73 454 Liczba prób 13 4 55 10 68 Koszt jednej próby [USD] 531 318 140 115 10 80 Kwota za połów w porcie [USD] 17 804 1364 8241 789 78 756 Sumaryczna kwota za połów [USD] 28 198 78 756 Zysk/dopłaty [USD] 6933 (28 198 – 17 804) zysk -22 061 (78 756 – 91 817) dopłata Wynik badań FSA biomasa [t] 51533 63159 statki_04-06-2014_korekta5.indd 164 05.06.2014 13:01
  • 165. 165 Konieczność optymalizacji kosztów poboru materiału w eks- pedycjach naukowych Necessity to optimize costs of material samples taking on science expeditions W latach 70. dochody z rybactwa były wysokie i mogły przemawiać za finansowaniem badań podczas morskich ekspedycji. Obecnie rybactwo na całym świecie otrzymuje dotacje państwowe, gdyż koszt połowu 1 tony ryb przekracza cenę, jaką rybacy uzyskują w porcie za złowioną tonę ryb (tab. 2). Ogólnoświatowe dopłaty do rybactwa wahają się w granicach 15-35 bilionów USD rocznie(4). Determinują one przełowienie cennych ga- tunków ryb i dlatego wzrasta kontrola dofinansowania połowów i samych połowów, a na- wet pojawia się eliminacja dopłat(5). W planowaniu połowów duże znaczenie ma więc uwzględnianie kosztów połowów i ich optymalizacja. Wynik ekspedycji morskiej badającej dany obszar oceanu to np. zebrany materiał reprezentujący ten obszar. Wartość tego materiału zależy także od funduszy uzyskanych na przeprowadzenie ekspedycji: na przeprowadzenie określonej liczby prób z obszaru badań (powinna ona być odpowiednio duża, zrealizowana odpowiednim sprzętem, tak aby pobrany materiał dobrze reprezentował rejon badań). Przy obliczeniu liczby prób uwzględnia się koszty ekspedycji, stosując wzory z pod- ręcznika FAO (6). W jednej próbie – półgodzinny zaciąg na statku – pobiera się ryby z około 0,07 km2 powierzchni dna. Szelf wyspy Georgii Pd. można pokryć 592 813 ta- kimi próbami i choć nie ma możliwości wykonania tego, wynik z takiego próbkowania przybliżany jest przez wynik z mniejszej liczby prób proporcjonalnie do wielkości strefy i obecnie także optymalnie ze względu na koszty. Przykładowo dla obszaru badań oceanu podzielonego na 3 warstwy głębokości, cha- rakteryzujące się różnymi odchyleniami standardowymi w wynikach prób s1  = 221, s2  = 696, s3  = 564, o powierzchni dna kolejno N1  = 77 218, N2  = 292 975, N3  = 101 277, całkowity koszt próbkowania programu ichtiologicznego wyniesie K = 53 592 EUR (jeśli przyjmie się, że próby wykonuje w ciągu 1 miesiąca 20-osobowa załoga, która w 7 miesię- cy przepływa tam i z powrotem statkiem w rejon badań, czyli uczestniczy w 8-miesięcz- nym rejsie i która otrzymuje zapłatę 214 GBP miesięcznie [214 EUR ⨉ 20 ⨉ 8 = 34 240 EUR] oraz dietę 100 EUR na miesiąc (100 EUR ⨉ 20 ⨉ 8 = 16 000 EUR), to razem z paliwem za 800 EUR koszty K wynoszą już: 34 240 + 16 000 + 800 = 51 040 EUR; doliczywszy 5% z tej sumy na materiały = 2552 EUR, otrzymuje się powyższą sumę, K = 53 592 EUR). Koszty dodatkowe, K0 , około 25% powyższej sumy, to 13 398 EUR. Gdy koszt jednej próby płytkowodnej k1 wynosi 400 EUR, próba z głębszych warstw k2 to 500 EUR, zaś próba z największych głębokości k3 to koszt rzędu 800 EUR, wtedy statki_04-06-2014_korekta5.indd 165 05.06.2014 13:01
  • 166. 166 całkowitą liczbę prób n, jaka może być wykonana, oblicza się według wzoru: n = [K – K0 ] ⨉ (ΣNj ⨉ sj / √kj ) / (ΣNj ⨉ sj ⨉ √kj ); na bazie powyższego przykładu wyniesie ona: n = (53 592 – 13 398) ⨉ (221 ⨉ 77 218 / √400 + 696 ⨉ 292 975 / √ 500 + 564 ⨉ 101 277 / / √800) / (221 ⨉ 77 218 ⨉ √400 + 696 ⨉ 292 975 ⨉ √500 + 564 ⨉ 101 277 ⨉ √800) = 74. Powyższa liczba prób powinna być rozdzielona na poszczególne strefy według wzoru: n = K K N s k N s k j j j j j j j −[ ] ⨉ ⨉ ⨉ 0 / Σ , odpowiednio w strefie 1, płytkiej: n1  = (53 592 – 13 398) ⨉ (221 ⨉ 77 218 / √400 / (221 ⨉ 77 218 ⨉ √400 + 696 ⨉ 29 2975 ⨉ ⨉ √500 + 564 ⨉ 101 277 ⨉ √800) = 5; a w strefie 2: n2  = 56 i w 3: n3  = 13. Przy uwzględnieniu kosztów liczba prób będzie ciążyła w tańszą, 2. strefę. Podobnie jak w powyższym przykładzie przeprowadza się optymalizację kosztów do niejednorodnego charakteru obszaru badań. Obszar badań zwykle jest niejednorodny, stąd dzieli się go na m różnych, bardziej jednorodnych stref i warstw głębokości (j) (rys. 2, rys. 3). Liczbę prób przypadającą na strefę i głębokość optymalizuje się względem: 1) wielkości strefy (im jest większa, tym więcej prób), 2) odchylenia standardowego sj (gdy jest duże, to więcej prób), 3) kosztów próbkowania (gdy jest niekosztowne, to więcej prób, co zwiększa dokładność). Rys. 2. Zróżnicowanie horyzontalne występowania ryb Ps. georgianus na szelfie Georgii Pd. podzie- lonej na strefy – kwadraty statystyczne statki_04-06-2014_korekta5.indd 166 05.06.2014 13:01
  • 167. 167 W koszt przeprowadzenia jednej próby (z której uzyskuje się materiał naukowy) wlicza się koszty: K – całościowe dostępne koszty, K0 – koszty dodatkowe oraz kj – koszty próbkowania specyficzne dla j-tej strefy głębokości. Możliwość wykonania liczby n prób z całego obszaru badań uwzględniającej te koszty wyznacza wyżej podany wzór: n = [K – K0 ] ⨉ (ΣNj ⨉ sj / √kj ) / (ΣNj ⨉ sj ⨉ √kj ), a liczbę prób przypadającą na j-tą strefę głębokości określa wzór z prostej proporcjo- nalności do wielkości obszaru , posiadający dodatkowe wyrazy na różnorodność (odchylenie standardowe, sj ) i koszty (zaangażowanie finansowe, 1/√kj ), czyli: n = K K N s k N s k j j j j j j j −[ ] ⨉ ⨉ ⨉ 0 / Σ gdzie K = K0  + Σm j = 1 to koszt dla m stref. Koszty prób różnicują miejsca ich poboru, czy są z płytkiej, 1. strefy głębokości, czy z głębszych, 2. czy 3. (koszt próby głębszej jest wyższy, bo jest większe zużycie paliwa i są częstsze awarie sieci – w równaniu na koszty można uwzględnić różne zużycie paliwa, prawdopodobieństwo utraty czy zniszczenia sieci, stosowanie echolokatorów i wytrzymalszych sieci, maszyn, większej siły roboczej). Zróżnicowanie kosztów poboru próby względem głębokości dla ryb można obliczyć z kosztów połowów podawanych przez Międzynarodową Bazę Danych Kosztów Poło- wów Rybackich (7; 8). Całkowity koszt połowów dennych ryb zgodnie z tą bazą jest wysoki, wynosi średnio 1420 USD/tonę połowu. Koszt połowów pelagicznych ryb jest niższy o około 25%, wynosi średnio 1062 USD/tonę. Z porównania można więc przyjąć, że koszt połowu dennego prowadzonego najgłębiej, w warstwie 250-500 m wynosi k3 , płycej, w drugiej warstwie – o 12,5% mniej, czyli 0,875 ⨉ k3 , a w warstwie pierwszej, powierzchniowej 50-150 m – o 25% mniej, czyli 0,75 ⨉ k3 . 1988/89 1989/90 Rys. 3. Pionowe zróżnicowanie występowania ryb Ps. georgianus w Georgii Płd., w strefach głębokości I: 50-150, II: 150-250, III: 250-500 statki_04-06-2014_korekta5.indd 167 05.06.2014 13:01
  • 168. 168 Na podstawie powyższej bazy danych można przyjąć, że średni całkowity koszt za- ciągów kontrolnych prowadzonych na szelfie Georgii Pd. w latach 1989-1992 wyniósł na „Prof. Siedleckim” 9608 USD, na „Hill Cove” – 91 817 USD (tab. 2) i na „Falkland Protector” 19 491 USD, czyli średnio: (9608 + 91817 + 19 491) / 3 = 40 305 USD. Na te koszty składają się koszty zmienne wynoszące 32 244 USD i w 25% ich wielkości, koszty stałe – 8061 USD. Średnio za 32 244 USD wykonano w tych latach około 66 za- ciągów kontrolnych, więc przeciętny zaciąg w połowach dennych kosztował 477 USD, płytsze kosztowały 0,875 ⨉ k3 = 0,875 ⨉ 477 = 417, zaś najpłytsze – 357 USD (tab. 3). Wielkość badanego obszaru (ile średnio zaciągów nj przypada na daną strefę głębo- kości Nj w zależności od jej powierzchni dna, tab. 3) uwzględnia współczynnik propor- cjonalności powyższego wzoru. Wzór ten, bez jego dodatkowych wyrazów, rozdzie- li proporcjonalnie do wielkości strefy całkowitą liczbę 66 prób na przykładowe wyniki: n1  = n ⨉ = 66 ⨉ 9411 / (9411 + 21 682 + 11 070) = 15; n2  = 34; n3  = 17 (tab. 3) Tab. 3. Powierzchnie dna szelfu Georgii Pd. w strefach głębokości, uzyskane wydajności połowów i przykładowy rozdział w nich liczby prób kontrolnych Strefa głębokości Powierzchnia dna Proporcj. Wydajność połowów (kg/h) Koszt kj Opcjonal Koszt połowu I.1989 „Siedlecki” I.1990 „Hill Cove” I.1992 „Falk. Protector” Odch. [m] [km2 ] nj x 2 × x s [USD] nj [USD] 50-150 9 411 15 139 278 86 162 97 357 11 3 959 150-250 21 682 34 293 586 878 506 195 417 48 19 908 250-500 11 070 17 126 252 139 437 150 477 18 8 378 50-500 42 163 66 218 436 602 412 104 76 32 244 Zmienność przestrzenną, pionową pobieranego materiału w  obszarze badań, uwzględnia w powyższym wzorze odchylenie standardowe, sj. Największa jego war- tość była w 2. warstwie głębokości (150-250 m) i wynosiła 195 w przypadku wydajności połowów (tab. 3). Zatem w tej strefie głębokości powinno wykonywać się więcej prób. Uwzględniając powyższe dane dla badań na polskim i angielskim statku, najbar- dziej optymalna liczba zaciągów dennych, kontrolnych dla strefy głębokości 250-500 m według powyższego wzoru wynosi: n3  =  (4030 – 8061)  (11  070  ⨉  150,4  /  √477)  /  (11  070  ⨉  150,4  ⨉  √477 + + 21 682 ⨉ 195,2 ⨉ √417 + 9411 ⨉ 96,7 ⨉ √357) = 18, dla zaciągów prowadzonych płycej (150-250 m) wynosi n2  = 48 i dla prowadzo- nych najpłycej (50-150 m) n1  = 11. Razem, optymalna liczba zaciągów wynosi 76 (tab. 3). statki_04-06-2014_korekta5.indd 168 05.06.2014 13:01
  • 169. 169 Uwzględnienie dodatkowo kosztów zaciągów i wydajności połowów dało możliwość przeprowadzenia o 10 zaciągów kontrolnych więcej. Większa liczba prób to dokład- niejsza ocena i lepszy produkt z badań naukowych. Należało zwiększyć liczbę prób w 2. strefie głębokości i nieco obniżyć liczbę prób w strefie 1. W optymalizowaniu poboru prób uwzględnia się typ sieci, statku, sezonu, gatunku, rodziny czy kategorii organizmów (różnicując k3 w kosztach). W kosztach uwzględnia się także ograniczenia połowów, np. ograniczenie, zamianę połowów den- nych na pelagiczne, których wartość jest dwukrotnie niższa (wynosi 583 USD za tonę) niż za połów denny (1218 USD za tonę połowu ryb dennych(7)). Najwyższe są koszty połowów kryla (1858 USD za tonę), ale cena uzyskiwana w por- cie za połów przekracza dwukrotną wartość kosztów, tj. 3833 USD za tonę (7) (tab. 2). Z powodu uzyskiwanych tak wysokich zysków (setki milionów dolarów rocznie) połowy kryla z roku na rok rosną, tymczasem do połowów ryb trzeba dopłacać i eks- ploatacja żywych zasobów Antarktyki staje się ze względów wysokich tymczasowych zysków, jednogatunkowa, ukierunkowana tylko na opłacalne połowy kryla (np. Polska odławia tylko kryla). Prowadzi to do zniszczenia całego stanu zasobów żywych – wraz ze wzrostem wyłowu kryla spadają zasoby ryb i innych krylożernych zwierząt i tym samym maleją zasoby ogólnoświatowe białka spożywczego dla przyszłych pokoleń. W kosztach połowów należy uwzględnić zerowy koszt spadku ogólnoświatowych za- sobów białka w ten sposób, aby eksploatowana biomasa lokalna nie tylko nie uległa zmniejszeniu, ale aby funkcjonowały zależne od niej łańcuchy ekologiczne – aby nie zniknęły inne gatunki zwierząt i roślin. Zalety statku jako wolniejszego i tańszego środka transportu w ekspedy- cjach naukowych Adventages of a ship as a slower and cheaper mean of transport on science expeditions Powszechnie wiadomo, że transport lotniczy jest niezbędny w sytuacjach, gdy decyduje czas i zasięg (np. w ratownictwie, transporcie na orbitę okołoziemską). W przypadku transportu w rejon Antarktyki statek jest najtańszym środkiem transportu, podczas rejsu można zaoszczędzić na paliwie, niekoniecznie kosztem czasu i prędkości, gdy wykorzysta się sprzyjające wiatry i prądy morskie. Podobnie gdy są duże fale, lepiej jest płynąć w pozycjach, gdzie są ich początki, bo w ten sposób stawiają mniejszy opór. Płynąc pod falę oceaniczną czy z falą, wykorzystuje się jej własności napędowe do zmniejszenia oporu dla kadłuba i tym samym, oszczędzając paliwo, uzyskuje się dodatkową szybkość, zmniejszając czas i koszty transportu morskiego. statki_04-06-2014_korekta5.indd 169 05.06.2014 13:01
  • 170. 170 Inną, dodatkową, ogromną korzyścią z wolnego transportu jest możliwość wypo- czynku, kontaktu z Naturą – podziwiania walorów turystycznych, krajoznawczych i kulturoznawczych obszaru, przez który się płynie. W przypadku ekspedycji nauko- wych bezcenna staje się także międzynarodowa integracja i możliwość wspólnego pla- nowania, tworzenia i przygotowania badań w trakcie dopływania do antarktycznego rejonu badań (surowe warunki panujące w obszarze badań nie dają czasu na duże zmiany programowe, związane np. z różnym poziomem znajomości statku i wyposa- żenia). Walory turystyczne rejsów na „Siedleckim” były ogromne. Większość pracowników tego statku miała niewykorzystane urlopy wypoczynkowe. Pracownik przedkładał nad płatny urlop rejs, podczas którego zarabiał, wypoczywał i zwiedzał świat jednocześnie. Przykładowo Szkot, Stuart Donachie, zafundował swojej narzeczonej pobyt na „Sied- leckim” w czasie powrotnego rejsu z Antarktyki do Europy. Wystarczyło zatrzymać się na 2 tygodnie np. w Rio de Janeiro i wszyscy (87 osób) na pokładzie statku mieli darmowy urlop – najlepszy w całym życiu, na jaki w ówczes- nych latach nikogo nie było stać. Pracownikowi odpadały opłaty za zakwaterowanie, wyżywienie i transport. Mógł też zakupić tanio prezenty dla rodziny (przykładowo można było wwieźć do kraju 20 kg kawy, która w Brazylii kosztowała dziesięć razy mniej niż w Polsce, albo 10 litrów Martini w cenie kilku procent ceny krajowej). Organizacja ekspedycji na „Siedleckim” Organization of the expedition on „Siedlecki” ship Zaopatrzenie 1. Zatankowanie oleju napędowego w kraju wystarczało na 15 tys. mil morskich pokonywanych z prędkością 14 węzłów (27 780 km z prędkością 26 km/h). 2. Wypełnienie spiżarni i zamrażalni w artykuły spożywcze w kraju wystarczało na 80 dni rejsu dla 87 osób na pokładzie. 3. Powyższe zaopatrzenie w paliwo i żywność wystarczało na przepłynięcie z Gdyni na Antarktykę w rejon badań do szelfu Georgii Pd. (14 tys. km) oraz na wykonanie badań i jeszcze na powrót do portu Punta Arenas w Chile. Dopiero tam uzupełniano zapasy w taniej strefie wolnocłowej. 4. Dzięki współpracy międzynarodowej z Hiszpanią i usługom transportowym statek miał tanie zaopatrzenie w żywność w drodze do i z Antarktyki w portach w Vigo w Hiszpanii i w Rio de Janeiro, w hiszpańskiej agencji zaopatrzenia statków. Umożliwiło to także sukcesywne zaopatrzenie statku w olej. 5. W Norwegii statek miał tańsze (bez cła) i lepsze zaopatrzenie oraz wymianę sprzętu nautycznego (w norweski sprzęt wyższej jakości). statki_04-06-2014_korekta5.indd 170 05.06.2014 13:01
  • 171. 171 Zatrudnienie dla „Siedleckiego”, jego sprzętu rybackiego, krylowego, aparatury pomiarowej, 27 laboratoriów Projekty badawcze: 1. 36 projektów MIR (spis w tab. 1). 2. Zagraniczne, wieloletnie programy naukowe: BIOMASS (Biological Investigations of Marine Antarctic Systems and Stocks): FIBEX i SIBEX (First and Second International BIOMASS Experiment), BIOMASS III, ASIZ (Antarctic Sea Ice Zone), FSA (Fish Stock Assessment Working Group CCAMLR, SCOR). 3. Systematyczny monitoring ekologiczny (CCAMLR Ecosystem Monitoring). Program, pomiary okazjonalne, tj. w czasie rejsu. Produkty „Siedleckiego” Materiały z pomiarów i badań naukowych. Szeroki zakres i duża różnorodność dostarczonych materiałów 1) Hydroakustyczne zapisy ryb i kryla, gęstość biomasy, rozmieszczenie skupisk, migracje; 2) fizyczne, chemiczne właściwości wody, energia i promieniowanie słoneczne docierające i wnikające do oceanu; 3) właściwości meteorologiczne; 4) własności hydrologiczne: temperatura, zasolenie, zawartość chlorofilu, rozpuszczonych aminokwasów, mono- i wielocukrów, amoniaku, 4) własności mikrobiologiczne: pionowe i horyzontalne rozmieszczenie saprofitów i innych bakterii; 5) planktonowe objętość i masa planktonu, skład fito- i zooplanktonu, struktura płciowa i wiekowa, rozpuszczona materia martwa i żywa; 6) biologiczne analizy kryla: długość, płeć, dojrzałość gonad, zawartość i skład treści żołądka; 7) analizy ichtiologiczne (długość, płeć, dojrzałość gonad, zawartość i skład treści żołądka), rozmieszczenie i biomasa ryb dorosłych i larw; 8) pasożyty ryb, ptaków i fok; 9) obserwacje awifauny; 10) zawartość zanieczyszczeń, zawartość chlorowanych węglowodorów w organizmach morskich; 11) kartografia, mapy obszaru badań z wynikami; 12) zapis cyfrowy i opracowanie komputerowe i matematyczne wyników (2). Jakość materiałów i wyników badań Jakość materiałów można ocenić ilością i zakresem tematów publikacji naukowych (161 publikacji – patrz: Dodatek), liczbą patentów opracowanych z materiałów pozyskanych w ekspedycjach antarktycznych na „Siedleckim”, dużą popularnością filmu o ekspedycjach antarktycznych, jaki powstał na „Siedleckim” – był wyświetlany w wielu szkołach. statki_04-06-2014_korekta5.indd 171 05.06.2014 13:01
  • 172. 172 Luki w planowaniu bezpiecznej przyszłości Gaps in planning of the safe future Przytaczany już apel profesora PAN-u, wskazujący na potrzebę istnienia polskiego statku naukowego dalekomorskiego, jest znakiem, że nauka oceanologii w Polsce po- winna obejmować zagadnienia dotyczące Wszechoceanu. W międzynarodowych eks- pedycjach antarktycznych na r/v „Polarstern” i r/v „Yuzhmorgeologiya” nie uczestni- czą polscy naukowcy. W Polsce panuje powszechnie opinia, że w Oceanie Lodowatym jest obfitość kryla, więc jego połowy można zwiększyć. To błędne mniemanie wynika z braku polskich badań antarktycznych ekologicznych w tym kierunku. Warto zauważyć, że w rejonie stacji Arctowskiego spadły np. liczebności populacji pingwinów żywiących się rybami (Pygoscelis antarctica o 83,4%, Pygoscelis adeliae o 55,9% (9)). Ograniczenie połowu kryla zwiększy biomasę ryb antarktycznych. Zwiększą się ogólnoświatowe zasoby zdrowego źródła pokarmu dla człowieka, zwłaszcza z rejonów obecnych epidemii głodu w Korei (do 3,5 mln ofiar) (11). Jest bardzo niska wydaj- ność przetwarzania biomasy kryla, ponieważ na otrzymanie 1 tabletki zużywa się setki osobników kryla – z całej jego masy wykorzystuje się zaledwie niewielki jej promil. Takie marnotrawstwo białka spożywczego było udziałem w przeszłości państw Euro- py Zachodniej, które trzebiły tysiące wielorybów nie dla zaspokojenia głodu, lecz dla drobnego ułamka ich ciała – fiszbinów używanych do produkcji gorsetów. Japonia ma najwyższy obecnie stopień skażenia wód przybrzeżnych, z których konsumuje owoce morza. W przeszłości japońskie dzieci żywione były w szkołach białkiem z wielorybów antarktycznych, co zmniejszyło liczbę zatruć spowodowanych spożywaniem pokarmu z morza. Wnioski Conclusions 1) Wysokie połowy kryla antarktycznego ogólnie zmniejszyły możliwości połowu kry- lożernych ryb antarktycznych, których zasoby spadły z powodu braku pokarmu i eliminacji ochronnego środowiska rozwoju dla larw ryb bytujących w skupie- niach krylowych. 2) Statek naukowy r/v „Profesor Siedlecki” dostarczał taniego i atrakcyjnego (przy- goda, pieśń, spokojna praca laboratoryjna) środka transportu dla polskich i zagra- statki_04-06-2014_korekta5.indd 172 05.06.2014 13:01
  • 173. 173 nicznych pracowników naukowych w rejon Antarktyki – rejs dla 40 osób dawał zysk około 40 000 dolarów w porównaniu do kosztów przelotu. 3) Ekspedycje naukowe na r/v „Profesor Siedlecki” wniosły dużą wartość do ogól- noświatowej nauki i pogłębiły stan wiedzy o najbardziej odległych i trudnych do zbadania rejonach świata. 4) Wyniki badań naukowych z ekspedycji na r/v „Prof. Siedlecki” dostarczyły Polsce zysków z połowu ryb antarktycznych i dały zatrudnienie dla polskiej floty rybackiej w okresie ustalania wyłączności eksploatacji w morskich strefach ekonomicznych. 5) Badania „Siedleckiego” możliwości połowów ryb przyczyniły się do obecności na rynku polskim oferty ryb zdrowych, z gatunków antarktycznych niebędących zastrzeżonymi do konsumpcji z powodu zanieczyszczeń (12). Przyczyniły się do zmniejszenia zagrożenia zatruciem z powodu konsumpcji ryb (13; 14). 6) Brak badań ichtiologicznych, połączonych z badaniami zależności troficznych ryb od kryla, utrzymuje eksploatację kryla, czemu towarzyszy spadek zasobów ryb antarktycznych. Zasoby te należy chronić, gdyż wobec wzrastającego zanieczysz- czenia ryb i innych zwierząt spoza Antarktyki, stanowią one jeszcze niezanieczysz- czony, zdrowy pokarm (12; 13; 14, 15; 16; 17;). 7) Kryl, wykorzystywany na produkcję kwasów omega – suplementów diety, nie musi być odławiany i marnowany w tysiącach ton odpadów chityny i resztek ciała dla koncentratu – dla kilku słoików oleju, gdyż są alternatywne linie produkcyjne tych kwasów z małż hodowlanych. Ryby także zawierają kwasy omega i są bardziej potrzebne dla świata, jako pokarm. Cytowane prace Quoted works 1. Chojnacki, J.C. Polish exploration and exploitation of Antarctic waters. W-wa: Polish Polar Research, 19, 1-2, 81-102, 1998. 2. Rakusa-Suszczewski, S., K. Jażdżewski, R., Ligowski. Antarctic oceanobiological expeditions organized by the Polish Academy of Sciences. W-wa: Polish Polar Research, 19, 1-2, 61-79, 1998. 3. Kryczkowski, J.A., A.M. Jaeszke, E. Proskura. Sposób obróbki wstępnej raczków morskich, zwłaszcza raczków Euphausia superba. Gdynia: Urząd Patentowy PRL, 1979. 4. UNEP. United Nations Environmental Programme (2008) Fisheries Subsidies: A Critical Issue for Trade and Sustainable Development at the WTO: An Introductory Guide. Geneva: UNEP, 2008. 5. WSSD. World Summit on Sustainable Development (WSSD). Johannesburg Plan of Implementation, para- graph 31(f). Johannesburg: WSSD, 2002. 6. Sumaila, R, A.D. Marsden, R. Watson, D. Pauly. A Global Ex-vessel Fish Price Database: Construction and Applications. Canada : Journal of Bioeconomics, 2007. 7. Lam, V.W.Y., U.R. Sumaila, A. Dyck, D. Pauly, R. Watson. Construction and first applications of a global cost of fishing database. Canada: ICES Journal of Marine Science, 2011. statki_04-06-2014_korekta5.indd 173 05.06.2014 13:01
  • 174. 174 8. ASOC. Implications of Antarctic krill fishing in ASMA No.1 – Admiralty Bay. Hobart: Ant. Treaty Consult. Meeeting XXXV, CEP 7e, IP 54 , 2012. 9. Lecterro. Farmerzy UE zatruwają Bałtyk. W-wa: Zmianynaziemi.pl, 2013. http://zmianynaziemi.pl/ wideo/farmerzy-ue-zatruwaja-baltyk. 10. LosyZiemi.pl. Zagrożenia: UK – Rekordowo zanieczyszczone powietrze, skończyła się skala. W-wa: Losy- Ziemi.pl, 2012. http://losyziemi.pl/uk-rekordowo-zanieczyszczone-powietrze-skonczyla-sie-skala/. 11. Greenpeace. Czy wiesz co jesz czerwona lista, greenpeace. Gatunki morskie. W-wa: www.greenpeace.pl, 2012. http://www.greenpeace.org/poland/Global/poland/report/2008/9/czy-wiesz-co-jesz-czerwona-li. pdf. 12. Boszke, L., J. Siepak, J. Falandysz. Total Mercury Contamination of Selected Organisms in Puck Bay, Baltic Sea, Poland. 3. W-wa: Pol.Jour.of Env.Studies, 2003. strony 275-285. Tom 12, http://www.pjoes.com/ pdf/12.3/275-285.pdf. 13. Skerfving, S. Exposure to pollutants through consumption of contaminated fish. 2. Helsinki : Scand J Work Environ Health, 1995. strony 81-83. Tom 21, http://www.sjweh.fi/show_abstract.php?abstract_id=14. 14. Anon. List of Seafood Health Alerts. EDF [Online] 2011 Environmental Defense Fund, 2011. http://apps.edf.org/page.cfm?tagID=17694. 15. —. Mercury Containation in Fish. Natural Resources Defence Council [Online] NRDC, New York, 2012. http://www.nrdc.org/health/effects/mercury/guide.asp. 16. FDA. Mercury Levels in Commercial Fish and Shellfish (1990-2010). USA: FDA, 2011. 17. Rakusa-Suszczewski, S. Admiralty Bay i Stacja Arctowskiego PAN – odkrycia, eksploatacja i badania. W-wa: Nauka 1, 161-165, 2011. Dodatek Supplements Lista pracowników MIR badających Antarktykę na r/v „Prof. Siedlecki” List of employees of the National Marine Fisheries Research Institute, studying Antarctica on r/v „Prof. Siedlecki” (1) Albecki Franciszek Gębiś Stanisław Kustusz Florian Sitek Stanisław Arndt Andrzej Góralczyk Andrzej Lichterowicz Stanisław Sokołowski Jan Banaszkiewicz Paweł Górnowicz Dariusz Linkowski Tomasz Sołonczyk Stanisław Barska Iwona Grelowski Alfred Liwoch Marek Sosiński Józef Barthelke Jerzy Gurbiel Ryszard Ładowska Maria Strzelecka Danuta Bieniecki Bernard Herra Tomasz Matuszak Tadeusz Symczyński Wiesław Boberski Emil Jaczewski Wiesław Miłosz Józef Szlakowski Jacek Borocki Wojciech Jurczyk Julian Moczydłowski Mieczysław Szpiganowicz Bogdan Borowy-Borowski Henryk Kaczmarek Michał Moderhak Waldemar Szymański Mariusz Boszko Zbigniew Kaleta Leon Mucha Mirosław Szynka Józef Bykowski Piotr Kalinowski Janusz Nakonieczny Jan Slósarczyk Wiesław Chłapowski Kazimierz Karnicka Barbara Neugebauer Witold Tecław Piotr Chłapowski Konstanty Karnicki Zbigniew Nodzyński Jerzy Tomaszewska Ewa Chmielowski Henryk Kilian Leon Ochocki Stanisław Traczyk Ryszard statki_04-06-2014_korekta5.indd 174 05.06.2014 13:01
  • 175. 175 Chojnacki Juliusz Knurowski Julian Ociepka Emil Trela Wiesław Chromicz Tadeusz Kocoń Zygmunt Orłowski Andrzej Warzocha Jan Cielniaszek Zdzisław Kołodziej Kazimierz Osmólski Roman Wawerek Andrzej Czubek Henryk Kołodziejski Wiktor Pactwa Romuald Wiktor Krystyna Czykieta Henryk Koronkiewicz Andrzej Pastuszak Marianna Witek Zbigniew Dettlaff Aleksander Korpys Ryszard Piekutowski Leszek Wojewódzki Tadeusz Długosz Roman Kosior Andrzej Pielichowski Jan Wojtasz-Pająk Anna Dobrosielski Andrzej Kosmowski Mariusz Pietrzak Stanisław Wolnomiejski Norbert Dominiczak Tadeusz Kowalczuk Maria Piłat Ludwik Wołoszyk Wojciech Dowgiałło Andrzej Kreft Krzysztof Piotrowski Antoni Wójcik Ireneusz Dunst Grażyna Krzeptowski Maciej Polak Lucyna Włodarczyk Krzysztof Dutkiewicz Daniel Kunde Anna Popiel Józef Wysokiński Antoni Fandrejewski Andrzej Kunicki Andrzej Porębski Jerzy Zaporowski Radosław Formela Zdzisław Kuptel Michał Richert Stefan Zaucha Janusz Fręśko Zenon Kurpanty Jerzy Rokosz Jerzy Zielichowski Mariusz Fuławka Stanisław Kurowicki Antoni Romer Jerzy Ziembo Zbigniew Furtak Andrzej Kurzyk Sławomir Rutkowska Irena Żaczek Krzysztof Zakres tematyczny publikacji z ekspedycji antarktycznych na r/v „Prof. Siedlecki” Subject scope of publications from Antarctic expeditions on r/v „Prof. Siedlecki” (1; 2) Fizyko-chemiczne własności wody: Chłapowski and Grelowski (1978), Wensierski and Woźniak (1978), Pecherzewski (1978), Rakusa-Suszczewski (1978b, 1988b), Stramski and Montwiłł (1982), Mężykowski (1982), Grelowski and Tokarczyk (1985), Zdanowski (1985), Grelowski et al. (1986), Tokarczyk (1987), Grelowski and Wojewódzki (1988) and Tokarczyk et al. (1991). Mapy batymetryczne: Szeliga 1985, 1991. Produktywność pierwotna, zawartość chlorofilu, fitoplankton, algi lodowe: Lipski 1982, 1985, 1991; Lipski and Zieliński 1988, Kopczyńska and Ligowski (1982, 1985), Kopczyńska (1988, 1991, 1992), Ligowski (1988), Ligowski and Kopczyńska (1991); Ligowski et al. 1988, 1992; Ligowski 1991. Zooplankton: Jażdżewski et al.(1982, 1985), Witek et al. (1985), Kittel et al. (1988), Siciński et al. (1991), Wa- sik and Mikołajczyk (1990), Siciński (1988), Żmijewska (1985, 1987, 1988), Opaliński and Jażdżewski (1978), Jażdżewski and Presler (1988), Kittel and Stępnik (1983), Kittel et al. (1985), Bielecka and Żmijewska (1993). Kryl, morfologia, behawior, fizjologia, odżywianie, rozmieszczenie: Dzik and Jażdżewski (1978), Rakusa- -Suszczewski (1994), Czeczuga and Klyszejko (1978), Rakusa-Suszczewski and Opaliński (1978); Li- gowski (1982); Rakusa-Suszczewski (1982b, 1988c); Bykowski and Kowalczuk (1986); Neugebauer et al. (1986), Jażdżewski et al. (1978), Wolnomiejski et al. (1982), Czykieta et al. (1986), Kittel and Rakusa- -Suszczewski (1988), Kittel and Jażdżewski (1982, 1985); Witek and Kittel (1985); Kittel (1988). Hydroakustyczne badania kryla: Kalinowski (1978, 1982, 1988a, b), Kalinowski et al. (1985), Klusek and Godlewska (1988), Godlewska and Klusek (1987, 1988, 1991a, b), Godlewska et al. (1991) and Godlewska (1993). statki_04-06-2014_korekta5.indd 175 05.06.2014 13:01
  • 176. 176 Ryby pelagiczne i denne: Rembiszewski et al. (1978), Linkowski and Rembiszewski (1978a), Slósarczyk and Rembiszewski (1982), Skóra and Sosiński (1983), Slósarczyk and Cielniaszek (1985), Slósarczyk (1986), Skóra (1988a,b, 1991), Sosiński and Paciorkowski (1993). Awifauna: Linkowski and Rembiszewski (1978b), Starek and Wyrzykowski (1982), Starek (1985). Bakterie: Zdanowski (1982), (1985), (1988); Zdanowski and Donachie (1993). Pasożyty: Zdzitowiecki (1978, 1979, 1981, 1983, 1986, 1989a-c, 1990a, b-d, 1991b, 1992, 1993), Wojcie- chowska (1990, 1991a, b, 1993a, b), Zdzitowiecki and Cielecka (1996). Zawartość węglowodorów chlorowanych: Łukowski (1978a,b), Łukowski and Ligowski (1987, 1988). Alfabetyczna lista publikacji z ekspedycji antarktycznych na r/v „Prof. Siedlecki” Alphabetic list of publications from Antarctic expeditions on r/v „Prof. Siedlecki” (1; 2) ANONYM. 1977. Biological Investigations of Marine Antarctic Systems and Stocks (BIOMASS).— BIOMASS Sci. Ser., 1: p. 79.1. BIELECKA L. and ŻMIJEWSKA M. I. 1993. Chaetognatha of Drake Passage and Bransfield Strait (December 1983 –January 1984, BIOMASS-SIBEX). — Pol. Polar Res., 14: 65-74. BYKOWSKI P. 1986. Kryl antarktyczny. Możliwości połowów i wykorzystania. — Studia i Materiały MIR, Ser. D, 15: 15-132. BYKOWSKI P. and KOWALCZUK M. 1986. Fluoride content in the Antarctic krill (Euphausia superba Dana) in relation to its biological condition and the fishery region. — Pol. Polar Res., 7: 283-288. CHŁAPOWSKI K. and GRELOWSKI A. 1978. Hydrographic characteristic of krill fishing grounds explored during the First Polish Antarctic Marine Research Expedition on r/v „Profesor Siedlecki”. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 535-559. CHOJNACKI J. C. 1998. Polish exploitation of Antarctic waters. — Pol. Polar Res., 19: 81-102. CZECZUGA B. and KŁYSZEJKO B. 1978. Carotenoid contents in Euphausia superba Dana, 1852 (Euphau- siacea), representative of krill from Antarctic waters. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 657-661. CZYKIETA H., KITTEL W., WITEK Z. and WOLNOMIEJSKI N. 1986. Biological characteristics of the pop- ulation of Euphausia superba Dana from the southern part of the Drake Passage and the Bransfield Strait carried out during the BIOMASS-SIBEX expedition (December 1983 – January 194). — Pol. Polar Res., 7: 261-275. DZIK J. and JAŻDŻEWSKI K. 1978. The euphausiid species in the Antarctic region. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 589-605. GODLEWSKA M. 1989. Energy flow through the main phytophagous species in the Bransfield Strait and Drake Passage during SIBEX 1983/84. — Proc. 21st EMBS, Gdansk, 14-19 September 1986:291-296. GODLEWSKA M. 1993. Acoustic observations of krill {Euphausia superba) at the ice edge (between Elephant I. and South Orkney Is., Dec. 1988 / Jan. 1989). — Polar Biol., 13: 507-514. GODLEWSKA M. 1995. Migracje pionowe kryla Euphausia superba Dana. — Wyd. Instytutu Ekologii PAN, Dziekanów Leśny, 102 pp. GODLEWSKA M. and KLUSEK Z. 1987. Vertical distribution and diurnal migrations of krill – Euphausia super- ba Dana – from hydroacoustical observations, SIBEX, December 1983/ January 1984. — Polar Biol., 8: 17-22. GODLEWSKA M. and KLUSEK Z. 1988. The density structure of krill aggregations and their diurnal and seasonal changes (BIOMASS III, October-November 1986 and January 1987). — Pol. Polar Res., 9: 357-366. statki_04-06-2014_korekta5.indd 176 05.06.2014 13:01
  • 177. 177 GODLEWSKA M. and KLUSEK Z. 1991a. Krill migration pattern at the ice edge zone (December 1988 – Jan- uary 1989). — Pol. Polar Res.. 12: 583-592. GODLEWSKA M. and KLUSEK Z. 1991b. Krill distributions and their diurnal changes (Elephant Island, South Orkney Islands, December 1988, January 1989). — Oceanologia, 31: 139-152. GODLEWSKA M. and RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1988. Variability of krill, Euphausia superba Dana, 1852 (Crustacea, Euphausiacea), distribution and biomass in the Western Antarctic (Bransfield Strait, Drake Passage, Elephant Island) during 1976-1987. — Inv. Pesq., 52: 575-586. GODLEWSKA M., KLUSEK Z. and KAMIONKA L. 1991. Distribution and abundance of krill – Euphausia superba Dana – at the ice edge zone between Elephant Island and the South Orkney Islands in the season 1988/89. — Pol. Polar Res., 12: 593-603. GRELOWSKI A. and TOKARCZYK R. 1985. Hydrological conditions in the region of Bransfield Strait and southern part of Drake Passage in the period from December 10, 1983 to January 8, 1984 (BIOMASS-SI- BEX). — Pol. Polar Res., 6: 31-41. GRELOWSKI A. and WOJEWÓDZKI T. 1988. Hydrography of the region between the King George and Elephant Islands (BIOMASS III, October-November 1986). — Pol. Polar Res., 9: 165- 180. GRELOWSKI A, MAJEWICZ A. and PASTUSZAK M. 1986. Mesoscale hydrodynamic processes in the region of Bransfield Strait and the southern part of the Drake Passage during BIOMASSSIBEX 1983/84. — Pol. Polar Res., 7: 353-369. JAKUBOWSKI M. 1970. Morphological features of the lateral line organs in members of the Antarctic genus Trematomus Boul. (Nototheniidae, Pisces). — J. Ichthyol. 10: 268-271. JAKUBOWSKI M. 1971. Białokrwistość i inne osobliwości ichtiofauny Antarktyki. —Przegl. Zool., 15: 262-272. JAKUBOWSKI M. 1975. Anatomical structure of olfactory organs provided with internal nares in the Antarctic fish Gymnodraco aculiceps Boul. (Bathydraconidae). — Bull. Pol. Acad. Sci., 23: 115-120. JAKUBOWSKI M. 1982. Dimensions of respiratory surfaces of the gills and the skin in the Antarctic white-blood- ed fish Chaenocephalus aceratus (Lónnberg) (Chaenichthyidae). — Z. mikroskop. anat. Forsch., 96: 145-156. JAKUBOWSKI M. and BYCZKOWSKA-SMYK W. 1970. Respiratory surfaces of white-blooded fish Chaenich- thys rugosus Regan (Perciformes). — Pol. Arch. Hydrobiol., 17: 273-281. JAKUBOWSKI M. and REMBISZEWSKI J. M. 1974. Vascularization and size of respiratory surfaces of gills and skin in the Antarctic fish Gymnodraco acuticeps Boul. (Bathydraconidae). — Bull. Ac. Pol. Biol. Sci., 22: 305-313. JAKUBOWSKI M., BYCZKOWSKA-SMYK J.M. and MIKHALEV Y. 1969. Vascularization and size of the respiratory surfaces in the Antarctic white-blooded fish Chaenichthys rugosus Regan (Percoidei, Chaenichthy- idae). — Zool. Pol., 19: 303-317. JAŻDŻEWSKI K. 1974. Trzecia antarktyczna wyprawa polskich biologów. — Kosmos A, 23: 563- 568. JAŻDŻEWSKI K. and PRESLER E. 1988. Hyperiid amphipods collected by the Polish Antarctic Expeditions in the Scotia Sea and in the South Shetland Islands area. — Crustaceana, Suppl., 13: 61-71. JAŻDŻEWSKI K., KITTEL W. and ŁOTOCKI K. 1982. Zooplankton studies in the southern Drake Passage and in the Bransfield Strait during the austral summer (BIOMASS-FIBEX, February- March 1981). — Pol. Polar Res., 3: 203-242. JAŻDŻEWSKI K., KITTEL W. and ŁOTOCKI K. 1985. Distribution and composition of plankton. — Atlas of Polish Oceanographic Observations in Antarctic Waters 1981, BIOMASS. — Spec. Issue, Publ. SCAR and SCOR, Scott Polar Res. Inst., Cambridge: 56-64. JAŻDŻEWSKI K., DZIK J., PORĘBSKI J., RAKUSA-SUSZCZEWSKI S., WITEK Z. and WOLNO- MIEJSKI N. 1978. Biological and populational studies on krill near South Shetland Islands, Scotia Sea and South Georgia in the summer 1976. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 607-631. KALINOWSKI J. 1978. Vertical migration of krill in the region of South Georgia, February-March 1976. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 573-583. statki_04-06-2014_korekta5.indd 177 05.06.2014 13:01
  • 178. 178 KALINOWSKI J. 1982. Distribution and stocks of krill in the Drake Passage and the Bransfield Strait, during the BIOMASS-FIBEX expedition 1981. — Pol. Polar Res., 3: 243-251. KALINOWSKI J. 1988a. Biomass variability of krill in the South Shetland Islands region (BIOMASS III, October 1986 – January 1987). — Pol. Polar Res., 9: 327-338. KALINOWSKI J. 1988b. Characteristics of krill stocks west of Elephant Island (BIOMASS III, October-No- vember 1986). — Pol. Polar Res., 9: 339-348. KALINOWSKI J. and WITEK Z. 1985. Elementy biologii i formy grupowego występowania kryli. — Studia i Materiały, ser. B, 52: 5-146. KALINOWSKI J, GODLEWSKA M. and KLUSEK Z. 1985. Distribution and stock of krill in the Bransfield Strait and the Drake Passage during December 1983 – January 1984, BIOMASSSIBEX. — Pol. Polar Res., 6: 151-158. KITTEL W. 1988. Euphausiid larvae in the Scotia Front west of Elephant Island (BIOMASS III, October-No- vember 1986). — Pol. Polar Res., 9: 1988. KITTEL W. 1996. Zooplankton wód regionu Półwyspu Antarktycznego. — Wydawnictwo Uniwersytetu Łódz- kiego, Łódź, 154 pp. KlTTEL W. and JAŻDŻEWSKI K. 1982. Studies on the larval stages of Euphausia superba Dana in the southern Drake Passage and in the Bransfield Strait in February and March 1981 during BIOMASS-FIBEX expedition. — Pol. Polar Res., 3: 273-280. KITTEL W. and JAŻDŻEWSKI K. 1985. Distribution of krill larvae. — Atlas of Polish Oceanographic Ob- servations in Antarctic Waters 1981, Publ. SCAR and SCOR, Scott Polar Res. Inst., Cambridge: 65-67. KITTEL W. and RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1988. Biological characteristics of Euphausia superba Dana (BIOMASS III, November 1986 – January 1987). — Pol. Polar Res., 9: 315-326. KlTTEL W. and STEPNIK, 1983. Distribution of Euphausia crystallorophias, E.frigida, E. triacantha and Thysanoessa macrura (Crustacea, Euphausiacea) in the southern Drake Passage and Bransfield Strait. — Pol. Polar Res., 4: 7-19. KITTEL W., SICINSKI J. and ŁUCZAK C. 1988. Structure and biomass of zooplankton between King George Island and Elephant Island (BIOMASS III, October-November 1986). — Pol. Polar Res., 9: 265-276. KITTEL W., WITEK Z. and CZYKIETA H. 1985. Distribution of Euphausia frigida, Euphausia crystallo- rophias, Euphausia triacantha and Thysanoessa macrura in the southern part of Drake Passage and in the Bransfield Strait suring the 1983-1984 austral summer (BIOMASSSIBEX). — Pol. Polar Res., 6: 133-149. KLEKOWSKI R.Z., OPALIŃSKI K.W. and RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1973. Respiration of Antarctic amphipod Paramoera walkeri Stebbing during the winter season. — Pol. Arch. Hydrobiol., 20: 301-308. KLUSEK Z. and GODLEWSKA M. 1988. Depth distribution and day-night migrations of krill (BIOMASS III, October-November 1986, January 1987). — Pol. Polar Res., 9: 349-356. KOPCZYŃSKA E.E. 1988. Spatial structure of phytoplankton in the Scotia Front west of Elephant Island (BIOMASS III, October-November 1986). — Pol. Polar Res., 9: 232-242. KOPCZYŃSKA E.E. 1991. Distribution of microflagellates and diatoms in the sea-ice zone between Elephant Island and the South Orkney Islands (December 1988 – January 1989). — Pol. Polar Res., 12:515-528. KOPCZYŃSKA E. E. 1992. Dominance of microflagellates over diatoms in the Antarctic areas of deep vertical mixing and krill concentration. — J. Plankton Res., 14: 1031-1054. KOPCZYŃSKA E. E. and LIGOWSKI R. 1982. Phytoplankton abundance and distribution of the southern Drake Passage and the Bransfield Strait in February – March 1981 (BIOMASSFIBEX). — Pol. Polar Res., 3: 193-202. KOPCZYŃKA E. E. and LIGOWSKI R. 1985. Phytoplankton composition and biomass distribution in the southern Drake Passage, the Bransfield Strait and the adjacent waters of the Weddell Sea in December 1983 – January 1984 (BIOMASS-SIBEX). — Pol. Polar Res., 6: 65-77. KULESZ J. and KOMPOWSKI A. 1998 (1997). Polish Antarctic Bibliography: Ichthyology (1969- 1996). — Pol. Polar Res., 18: 135-148. statki_04-06-2014_korekta5.indd 178 05.06.2014 13:01
  • 179. 179 LIGOWSKI R. 1982. Phytogenic food of Euphausia superba Dana caught in the southern Drake Passage and the Bransfield Strait, February-March 1981 (BIOM ASS-FIB EX). — Pol. Polar Res., 3: 281-288. LIGOWSKI R. 1988. Distribution of net phytoplankton in the Scotia Front west of Elephant Island (BIOMASS III, October-November 1986). — Pol. Polar Res., 9: 243-264. LIGOWSKI R. 1991. Sea ice microalgae at the northern boundary of the pack ice between Elephant Island and the South Orkney Islands (December 1988 – January 1989). — Pol. Polar Res., 12: 547-565. LIGOWSKI R. 1993. Morskie okrzemki (Bacillariophyceae) w ekosystemie Antarktyki i ich znaczenie jako wskaźnika źródła pokarmu kryla (Euphausia superba Dana). — Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 242 pp. LIGOWSKI R. and KOPCZYŃSKA E.E. 1991. Distribution of net phytoplankton in the sea-ice zone between El- ephant Island and the South Orkney Islands (December 1988 – January 1989). — Pol. Polar Res., 12: 529-546. LIGOWSKI R., GODLEWSKA M. and ŁUKOWSKI A. 1992. Sea-ice diatoms and ice edge planktonie diatoms at the northern limit of the Weddell Sea pack-ice. — Proc. NIPR Symp. Polar Biol., 5: 9-20. LIGOWSKI R., LIPSKI M. and ZIELIŃSKI K. 1988. Algae of drifting sea ice north of Elephant Island (BIOMASS III, October 1986). — Pol. Polar Res., 9: 217-230. LINKOWSKI T. B. and REMBISZEWSKI J. M. 1978a. Ichthyological observations off the South Georgia coasts. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 697-704. LINKOWSKIT. B. and REMBISZEWSKI J. M. 1978b. Distribution of sea birds off Argentina coast and the feeding habits of birds fauna in the Drake Passage and Scotia Sea. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25:717-728. LIPSKI M. 1982. The distribution of chlorophyll a in relation to the water masses in the southern Drake Passage and the Bransfield Strait (BIOMASS-FIBEX, February – March 1981). — Pol. Polar Res., 3: 143-152. LIPSKI M. 1985. Chlorophyll a in the Bransfield Strait and the southern part of Drake Passage during BIO- MASS-SIBFsX (December 1983 – January 1984). — Pol. Polar Res., 6: 21-30. LIPSKI M. 1991. Environmental conditions and phytoplankton standing crop near pack-ice in the Scotia Sea (December 1988 – January 1989). — Pol. Polar Res., 12: 507-513. LIPSKI M. and ZIELIŃSKI K. 1988. Coarse-scale structure of chlorophyll a distribution in Scotia Front west of Elephant Island (BIOMASS III, October-November 1986). — Pol. Polar Res., 9: 195-201. LUDWIG R. and BABIAK M. 1978. Description of the cruise of r/v „Profesor Siedlecki” to the Antarctic. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 511-518. ŁUKOWSKI A.B. 1978a. DDT and its metabolism in Antarctic krill (Euphausia superba Dana) from South Atlantic. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 662-668. ŁUKOWSKI A. B. 1978b. DDT and its metabolism in Antarctic birds. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 729-738. ŁUKOWSKI A. B. and LIGOWSKI R. 1987. Cumulation of chloroorganic insecticides by Antarctic marine diatoms. — Pol. Polar Res., 8: 167-178. ŁUKOWSKI A. B. and LIGOWSKI R. 1988. Contamination of Antarctic marine phytoplankton by chlorinated hydrocarbons. — Pol. Polar Res., 9: 399-408. MĘŻYKOWSKI T. 1982. Distribution of dissolved amino-acids, dissolved saccharides and urea in the southern Drake Passage and in the Bransfield Strait during BIOMASS-FIBEX, 1981. — Pol. Polar Res., 3: 171-182. NEUGEBAUER W., BYKOWSKI P. and NEUGEBAUER E. 1986. The krill chitin and some aspects of metals transport in Antarctic sea-water. — Pol. Polar Res., 7: 371-376. OPALIŃSKI K. W. 1972a. Freshwater fauna and flora in Haswell Island (Queen Mary Land, Eastern Antarc- tica). — Pol. Arch. Hydrobiol., 19: 377-381. OPALIŃSKI K. W. 1972b. Flora and fauna in freshwater bodies of the Thala Hills Oasis (Enderby Land, East- ern Antarctica). —Pol. Arch. Hydrobiol., 19: 383-398. OPALIŃSKI K. W. 1974. Standard, routine, and active metabolism of the Antarctic amphipod – Paramoera walkeri Stebbing. — Pol. Arch. Hydrobiol., 21: 423-429. OPALIŃSKI K. W. 1991. Respiratory metabolism and metabolic adaptations of Antarctic krill Euphausia su- perba. — Pol. Arch. Hydrobiol., 28: 183-263. statki_04-06-2014_korekta5.indd 179 05.06.2014 13:01
  • 180. 180 OPALIŃSKI K. and JAŻDŻEWSKI K. 1978. Respiration of some Antarctic amphipods. — Pol. Arch. Hyd- robiol., 25: 643-656. PĘCHERZEWSKI K. 1978. Distribution of suspended matter and organic carbon in Antarctic waters. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 561-572. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1972. The biology of Paramoera walkeri Stebbing (Amphipoda) and the Antarctic sub-fast ice community. — Pol. Arch. Hydrobiol., 19: 11-36. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1978a. First Polish Antarctic Marine Research Expedition on r/v „Profesor Siedlecki” and „Tazar” in 1975/76. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 505-510. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1978b. Environmental conditions within krill swarms. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 585-587. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1982a. Report on the r/v „Profesor Siedlecki” expedition to the Antarctic in 1981 during the international BIOMASS-FIBEX programme. — Pol. Polar Res., 3: 137- 142. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1982b. Feeding of Euphausia superba Dana under natural conditions. — Pol. Polar Res., 3: 289-297. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1983. The relationship between the distribution of plankton biomass and plankton communities in the Drake Passage and the Bransfield Strait (BIOMASS-FIBEX, February-March 1981). — Mem. Natl. Inst. Polar Res., Spec. Issue, 27. Proc. BIOMASS Colloq. 1982:77-83. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1988a. Report on the Antarctic expedition of the r/v „Profesor Siedlecki” (BIO- MASS III, 1986/1987). — Pol. Polar Res., 9: 153-164. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1988b. Coarse-scale structure of the water column between King George and Elephant Islands (BIOMASS III, October-November 1986). — Pol. Polar Res., 9: 185- 194. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1988C. Bacteria on the body surface and in the stomach of krill (Eupliausia superba Dana) (BIOMASS III). — Pol. Polar Res., 9: 409-412. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1988d. Differences in the hydrology, biomass, and species distribution of plankton, fishes and birds inb the Bransfield Strait and the Drake Passage during FIBEX 1981 and SIBEX 1983/84. — In: D. Sahrhage (ed.), Antarctic ocean and resources variability. Springer Verlag, Berlin-Heidelberg: 214-218. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1991. Report on the Antarctic Expedition of the r/v „Profesor Siedlecki” to the Sea-Ice Zone, 1988-1989. — Pol. Polar Res., 12: 485-494. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1994. Crystalline cones from eyes of Eupliausia superba Dana. — Pol. Polar Res., 15: 131-134. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. and GODLEWSKA M. 1984. Energy flow through krill aggregations in Drake Passage and Bransfield Strait. — J. Crust. Biol., 4 (Spec, issue 1): 198-205. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. and KLEKOWSKI R.Z. 1973. Biology and respiration of Antarctic Amphipoda (Paramoera walked Stebbing) in the summer. — Pol. Arch. Hydrobiol., 20: 475^4-88. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. and LIPSKI M. 1985. Report on the r/v „Profesor Siedlecki” expedition to the Antarctic during BIOMASS-SIBEX, in 1983/1984. — Pol. Polar Res., 6: 7-20. RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. and OPALIŃSKI K.W. 1978. Oxygen consumption in Eupliausia superba. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 633-642. REMBISZEWSKI M., KRZEPTOWSKI M. and LINKOWSKI T. B. 1978. Fishes (Pisces) as a by-catch in fisheries of krill Eupliausia superba Dana (Euphausiacea, Crustacea). — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 677-695. SICIŃSKI J. 1988. Pelagic Polychaeta in the Scotia Front west of Elephant Island (BIOMASS III, October-No- vember 1986). — Pol. Polar Res., 9: 277-282. SICIŃSKI J., KITTEL W. and ŻMIJEWSKA M. I. 1991. Macrozooplankton near the pack ice between Ele- phant Island and the South Orkney Islands (December 1988 – January 1989). — Pol. Polar Res., 12:565-582. SKÓRA K. E. 1988a. Fishes in pelagic catches in the South Shetlands area (BIOMASS III, October- November 1986 and January 1987). — Pol. Polar Res., 9: 367-383. SKÓRA K. E. 1988b. Benthic fishes of the Elephant Island shelf (BIOMASS III, October – November 1986 and January 1987). — Pol. Polar Res., 385-398. statki_04-06-2014_korekta5.indd 180 05.06.2014 13:01
  • 181. 181 SKÓRA K. E. 1991. Ichthyoplankton near ice edge between King George Island and the South Orkney Islands. — Pol. Polar Res., 12: 605-611. SKÓRA K. E. and SOSIŃSKI, 1983. Observations on the ichthyofauna distribution in the regions of the Scotia Sea and Antarctic Peninsula. — Pol. Polar Res., 4: 49-56. SOSIŃSKI and PACIORKOWSKI 1993. State of mackerel icefish (Champsocephalus gunnari Lonnberg, 1905) stock from South Georgia area based on Polish biological investigations in 1975-1992. — Pol. Polar Res., 14: 429-430. SOSIŃSKI J. and SKÓRA K. E. 1988. Results of investigations by r/v „Profesor Siedlecki” of the state of fish stocks in the Scotia Arc area in the 1986/1987 season. — Bull. Sea Fish. Inst., 3_4: 31-43. STARCK W. 1985. Seabird observations in the region of the South Shetland Islands and South Orkney Islands during BIOMASS-SIBEX (December 1983 – January 1984). — Pol. Polar Res., 6: 167-173. STARCK W. and WYRZYKOWSKI R. 1982. Seabird observations in the southern Drake Passage and the Bransfield Strait (BIOMASS-F1BEX programme) in February-March 1981. — Pol. Polar Res., 3:313-332. STEIN M. and RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1983. Geostrophic currents in the South Shetland Islands area during FIBEX. — Mem. Natl. Inst. Pol. Res., Spec. Issue 27: 24-34. STEIN M. and RAKUSA-SUSZCZEWSKI S. 1984. Meso-scale structure of water masses and bottom topog- raphy as the basis for krill distribution in the SE Bransfield Strait, February-March 1981. — Meeresforsch., 30: 73-81. STRAMSKI D. and MONTWIŁL K. 1982. Light conditions in the Antarctic waters of the Drake Passage and South Shetland Islands region during summer 1981. — Pol. Polar Res., 3: 153-170. SZELIGA J. 1985. Bransfield Strait and south part of Drake Passage. Bathymetric chart of the region of Polish research and fishings. Scale 1:500000. —Printed by Dept. of Cartography, M.Curie- Skłodowska Uni- versity, Lublin. SZELIGA J. 1991. Bathymetric chart of Bransfield Strait. Scale 1:500000. — Printed by Wydawnictwa Geologiczne. SLOSARCZYK W. 1986. Attempts at a quantitative estimates by trawl sampling of distribution of postlarval and juvenile notothenioids (Pisces, Perciformes) in relation to environmental conditions in the Antarctic Peninsula region during SIBEX 1983-84. — Mem. Natl. Inst. Polar Res., Spec. Issue 40: 299-315. SLOSARCZYK W. and CIELNIASZEK Z. 1985. Postlarval and juvenile fish (Pisces, Perciformes and Mycto- phiformes) in the Antarctic Peninsula region during BIOMASS-SIBEX, 1983/84. — Pol. Polar Res., 6: 159-165. SLOSARCZYK W. and REMBISZEWSKI J.M. 1982. The occurrence of juvenile notothenioids (Pisces) within krill concentrations in the region of the Bransfield Strait and the southern Drake Passage. — Pol. Polar Res., 3: 299-312. TOKARCZYK R. 1987. Classification of water masses in the Bransfield Strait and southern part of the Drake Passage using a method of statistical multidimentional analysis. — Pol. Polar Res., 8: 333-366. TOKARCZYK R., LIPSKI M., PEREZ F.F. and REBOREDO R.P. 1991. Hydrology and hydrochemistry of the surface water layer near the sea-ice edge in the Scotia Sea (December 1988 – January 1989). — Pol. Polar Res., 12: 495-505. TURKIEWICZ, 1995. Characterisation of some digestive enzymes from Euphausia superba Dana. — In: S. Ra- kusa-Suszczewski and S.P. Donachie (eds.), Microbiology of Antarctic marine environments and krill intestine, its decomposition and digestive enzymes. Department of Antarctic Biology, Pol. Acad. Sci., Warsaw: 197-254. WASIK A. and MIKOŁAJCZYK E. 1990. Tintinnids near pack-ice between South Shetland and the South Orkney Islands (26 December 1988 - 18 January 1989). — Acta Protozool., 29: 229-244. WENSIERSKI W. and WOŹNIAK B. 1978. Optical properties of water in Antarctic waters. — Pol. Arch. Hydrobiol., 25: 517-533. WITEK Z. and KITTEL W. 1985. Larvae of the species of the genus Euphausia (Euphausiacea, Crustacea) in the southern part of Drake Passage and in the Bransfield Strait during the BIOMASS-SIBEX (December 1983 – January 1984). — Pol. Polar Res., 6: 117-132. statki_04-06-2014_korekta5.indd 181 05.06.2014 13:01
  • 182. 182 WITEK Z., KITTEL W., CZYKIETA H., ŻMIJEWSKA M. I. and PRESLER E. 1985. Macrozooplankton in the southern Drake Passage and in the Bransfield Strait during BIOMASS-SIBEX (December 1983 – January 1984). — Pol. Polar Res., 6: 95-115. WOJCIECHOWSKA A. 1990. Pseudanthobothrium shetlandicum sp.n. and P. notogeorgianum sp.n. (Tetrap- hyllidea) from rays in the regions of the South Shetlands and South Georgia (Antarctic). — Acta Parasitol. Pol., 35: 181-186. WOJCIECHOWSKA A. 1991a. New species of the genus Phyllobothrium (Cestoda, Tetraphyllidea) from Ant- arctic batoid fishes. — Acta Parasitol. Pol., 36: 63-68. WOJCIECHOWSKA A. 199lb. Some tetraphyllidean and tetrabothriid cercoids from Antarctic batoid fishes. — Acta Parasitol. Pol., 36: 69-74. WOJCIECHOWSKA A. 1993a. The tetraphyllidean and tetrabothriid cercoids from Antarctic bony fishes. I. Morphology. Identification with adult forms. — Acta Parasitol., Pol., 38: 15-22. WOJCIECHOWSKA, 1993b. The tetraphyllidean and tetrabothriid cercoids from Antarctic bony fishes. II. Oc- currence of cercoids in various fish species. — Acta Parasitol., Pol., 38: 113-118. WOLNOMIEISKI N., CZYKIETA H., STĘPNIK R. and JACKOWSKA H. 1982. Biological characteristics of Euphausia superba Dana in the southern Drake Passage and the Bransfield Strait in February-March 1981 (BIOMASS-FIBEX). — Pol. Polar Res., 3: 259-271. ZDANOWSKI M. K. 1982. Distribution of saprophytic bacteria in the southern Drake Passage and in the Brans- field Strait (February-March 1981, BIOMASS-FIBEX). — Pol. Polar Res., 3: 183-191. ZDANOWSKI M. K. 1985. Distribution of bacteria, organic carbon and amino acids in the southern part of Drake Passage and in Bransfield Strait during the BIOMASS-SIBEX (December 1983 — January 1984). — Pol. Polar Res., 6: 43-63. ZDANOWSKI M. K. 1988. Bacteria in pack-ice north of Elephant Island (BIOMASS III, October 1986). — Pol. Polar Res., 9: 203-216. ZDANOWSKI M. K. 1995. Characteristics of bacteria in selected Antarctic marine habitats. — In: S. Raku- sa-Suszczewski and S.P. Donachie (eds.), Microbiology of Antarctic marine environments and krill intestine, its decomposition and digestive enzymes. Department of Antarctic Biology, Pol. Acad. Sci., Warsaw: 7-100. ZDANOWSKI M. K. and DONACHIE. 1993. Bacteria in the sea-ice zone between Elephant Island and the South Orkneys during the Polish sea-ice zone expedition, (December 1988 to January 1989). — Polar Biol., 13: 245-254. ZDZITOWIECKI K. 1978. On the occurrence of juvenile acanthocephaians of the genus Corynosoma Liihe, 1904 in fishes off South Georgia and South Shetland Islands (the Antarctic). — Acta Ichthyol. Piscat., 8: 111-127. ZDZITOWIECKI K. 1979. Digenetic trematodes in alimentary tracts of fishes of South Georgia and South Shetlands (Antarctica). — Acta Ichthyol. Piscat., 9: 15-31. ZDZITOWIECKI K. 1981. Respiration of Aspersentis austrinus Van Cleave, 1929 (Acathocephala). — Acta Parasitol. Pol., 28: 73-83. ZDZITOWIECKI K. 1983. Antarctic acanthocephaians of the genus Metacanthocephalus. — Acta Parasitol. Pol., 28: 417-437. ZDZITOWIECKI K. 1986. Acanthocephala of the Antarctic. — Pol. Polar Res., 7: 79-118. ZDZITOWIECKI K. 1989a. New data on the morphology and distribution of two acanthocephaians, And- racantha bay lisi (Zdzitowiecki, 1986) comb.n. and Cryonosoma australe Johnston, 1937. — Acta Parasitol. Pol., 34: 167-172. ZDZITOWIECKI K. 1989b. A redescription of Echinorhynchus petrotschenkoi (Rodjuk, 1984) comb.n. (Acan- thocephala). — Acta Parasitol. Pol., 34: 173-180. ZDZITOWIECKI K. 1989C. Morphologic and systematic data of 3 digenetic trematode species occurring in nototheniid fishes in the environs of the South Shetlands (Antarctic). — Acta Parasitol. Pol., 34: 319-324. ZDZITOWIECKI K. 1990a. Little known and new Antarctic Digenea species of the genera Neolepidapedon and Lepidapedon (Lepocreadiidae). — Acta Parasitol. Pol., 35: 19-30. statki_04-06-2014_korekta5.indd 182 05.06.2014 13:01
  • 183. 183 ZDZITOWIECKI K. 1990b. A redescription of Discoverytrema markowskii Gibson, 1976 and description of D. gibsoni n. sp. (Digenea, Opecoelidae). — Systematic Parasitology, 16: 163-167. ZDZITOWIECKI K. 1990C. Antarctic representatives of the genus Macvicaria Gibson et Bray, 1982 (Digenea, Opecoelidae), with descriptions of two new species. — Systematic Parasitology, 16: 169-179. ZDZITOWIECKI K. 1990d. Occurrence of acanthocephaians in fishes of the open sea off the South Shetlands and South Georgia (Antarctic). — Acta Parasitol. Pol., 35: 131-142. ZDZITOWIECKI K. 1991 a. Antarctic Acanthocephala. — In: J.W. Wagele and J. Sieg (eds.), Synopses of the Antarctic Benthos, Vol. 3. Koeltz Scientific Books, Koenigstein, 116 pp. ZDZITOWIECKI K. 1991b. Occurrence of digeneans in open sea fishes off the South Shetland Islands and South Georgia and a list of fish digeneans in the Antarctic. — Pol. Polar Res., 12: 55-72. ZDZITOWIECKI K. 1992. Antarctic representatives of the genus Lecithaster Liihe, 1901 (Digenea, Hemiuri- dae), with the description of a new species. — Acta Parasitol. Pol., 37: 57-63. ZDZITOWIECKI K. 1993. A contribution to the morphology of the Antarctic fish lepocreadiid digeneans, with a description of a new genus. — Acta Parasitol. Pol., 38: 109-112. ZDZITOWIECKI K. 1997. Antarctic Digenea, Parasites of fishes. — In: J. W. Wagele and J. Sieg (eds.), Synopses of the Antarctic Benthos, Vol. 8. Koeltz Scientific Books, Koenigstein, 156 pp. ZDZITOWIECKI K. and CIELECKA D. 1996. Morphology and occurrence of Dichelyne (Cucullanellu) fra- seri (Baylis, 1929), a parasitic nematode of Antarctic and sub- Antarctic fishes. — Acta Parasitol., 41: 30-37. ŻMIJEWSKA M. I. 1985. Copepoda in the southern part of Drake Passage and in Bransfield Strait during early summer 1983-1984 (BIOMASS-SIBEX, December-January). — Pol. Polar Res., 6: 79-93. ŻMIJEWSKA M. I. 1987. Horizontal and vertical distribution of Copepoda in the southern part of Drake Passage and in the Bransfield Strait (BIOMASS-SIBEX, 1983/1984). — Pol. Polar Res., 8: 381-390. ŻMIJEWSKA M. I. 1988. Vertical distribution and population of Copepoda in a water column between King George Island and Elephant Island (BIOMASS III, October – November 1986). — Pol. Polar Res., 9: 283- 304. statki_04-06-2014_korekta5.indd 183 05.06.2014 13:01
  • Fly UP